82روى آنها گشوده خواهد بود و در اين هنگام با وجود نگاهبان نظامى، ازدحام در ميان مردم پديد مىآيد؛ ازدحامى كه بر اثر آن چندين نفر زيردست و پا كشته و زخمى مىشوند. 1چنانكه مشاهده مىكنيم، نويسندگان، اخبار مربوط به كوليرا را بسيار فشرده بيان داشتهاند و گويى نخواستهاند ذهن ما را با درازگويى از وبايى كه به هر روى در محيط آنها امرى عادى شمرده مىشده، بيان كنند؛ محيطى كه در زندگى روزمرّه با يورشهاى مرگآور، اُنس گرفته است.
رنجهاى قرنطينه
به دليل پديد آمدن وبا و مصائبى كه برجاى مىنهاد، چندين كشور اسلامى زير فشار اروپا به تأسيس درمانگاههايى بينالمللى تن در دادند كه در بيشتر اوقات از پزشكان و كنسولهاى بيگانه و نمايندگان كشورهاى ذى نفع تشكيل مىشد. در پى وباى سال 1831م محمّد على به هيأت كنسولگرى اجازه داد ادارۀ اجارۀ بهداشت عمومى در مصر را بنيانگذارى كند. اين اداره در سال 1881 م به دو بخش تقسيم شد: «ادارۀ بهداشت كشورى» و «ادارۀ بهداشت نيروى دريايى مصر در امور مربوط به قرنطينه» كه مقرّ آن در اسكندريه بود، 2و در سال 1838م سلطان عثمانى محمود دوم، سازمان عالى بهداشت را در قسطنطنيه بنيان نهاد. اين سازمان 13 عضو داشت كه نمايندگى كشورهاى بيگانه را بر عهده داشتند و 8 عضو نمايندگان دربار عثمانى شمرده مىشدند. 3دو سال بعد، هيأت كنسولگرى در طنجۀ مغرب، ادارۀ بهداشت بينالمللى را بنيان نهاد و در ميان اعضاى آن، نمايندهاى حكومتى ديده نمىشد. 4اين ادارات همان مراكزى بودند كه حاجيان را وا مىداشتند تا به قرنطينه يا همان جايىكه در ادب اسلامى معاصر «كرنتينا» ناميده مىشود، تن در دهند.
برخى از سفرنامه نويسان حجاز، كه نمودهاى پيشرفت كشورهايى را كه ديدهاند توصيف كردهاند، از كرنتينا نيز سخن به ميان آوردهاند و آن را براى همميهنان خود شناساندهاند و موضع خود را در برابر اين پديده، مشخّص ساختهاند و بدينسان زمينۀ ديگرى را برايمان به ارمغان نهادهاند كه ما را به درنگ در طبيعت انديشهاى وا مىدارد