93مىنمودند، و در اين اوان به واسطۀ ضعف دولت روم و قانون فرنگى مآبى كه درآنجا معمول شده و قوّت دولت عجم، اين رسم به كلى متروك و اذيتى نسبت به عجم نمىشود و اگر تقيّه هم نكنند كسى متعرض نخواهد شد و كمال احترام را از عجمها دارند.» 1نايب الصدر در شرح تحقير ايرانيان در مكه در سال 1305 از اطفال مكى ياد مىكند كه دور يك ايرانى را گرفته او را به استهزاء گرفته بودند. 2نجم الملك در سال 1306 با اشاره به تبعيضى كه در مكه ميان عرب و عجم گذاشته مىشود، و نقل حكايتى از كتك خوردن يك زائر ايرانى به خاطر همراه بردن گيوههايش به داخل مسجد الحرام، مىنويسد: اين ايرادات همان - تنها - بر حجاج ايرانى است.
اعراب مختلف، نعلين زير بغل گذاشته وارد مسجد مىشوند و احدى متعرّض آنها نمىشود. خلاصه اين است كه به سبب مجهولى، همه ساله مردم ايران در زحمت و مشقتاند.» 3امين الدوله در سال 1316 از خانهاى كه براى اقامت وى در نظر گرفته شده بوده و از منشى خاص شريف مكه بوده، خبر داده و مىنويسد كه در آنجا همه تمثال شاهنشاه شهيد ناصرالدين شاه دارد و صاحب منزل خواسته است خلوص خود را به ايرانيان اثبات كند.» 4در گزارشى نيز كه از سال 1317 در دست است، در مكه شهرت داشته كه شريف بر مذهب تشيع بوده است. به نظر اين زائر، «شريف مكه نسبت به حاج عجم خيلى مهربان و توجه خاطر دارد، حتى آن كه اهل مكه نسبت تشيع به او مىدهند و امسال قبل از ورود حاج، اعلان احترام حاج ايرانى را عموما داده بود. . . از طرف سلطنت قاهرۀ عليه اسلامبول هم توصيههاى رعايت حاج عجم داده مىشود.» 5نيز گفته شده است كه در همان سال به محض ورود به مكه «در خانۀ شيخ على جمّال كه شيعه و از مطوفين محترم و همراهان عجم است، منزل گرفتيم.» 6گفتنى است كه ايرانيان حتى در انتخاب قهوهخانه، در تلاش بودند تا جايى بروند كه صاحبش شيعه مذهب باشد. از جمله در مكه «قهوه خانۀ حاجى قنبر معروف [ است ] كه از شيعيان با همّت غيور است و در قهوهخانهاش ليلۀ غدير تعزيۀ امام سجاد عليه السلام منعقد و آش بسيار مفصلى طبخ مىنمايد و به حاجيان هديه