91چشمه‌ها و محروميت از بارانهاى منظّم، تنها منابع زيرزمينى و چاه‌هايى است كه حفر مى‌شد. اين چاه‌ها، متعدد بودند و هر يك به نامى موسوم؛ «چاه ميمون حضرمى» ، «چاه عجول» كه قيس در خانه امّ هانى، دختر ابوطالب حفر كرد و نخستين چاهى بود كه در مكّه حفر شد، و چاه‌هاى «الجفر» ، «الطوى» ، «سجله» ، «الحفر» و «الغمر» كه هر يك به قبيله‌اى از قبايل تعلّق داشت. چاه‌هاى ديگرى نيز در خارج مكّه وجود داشت كه تاريخ آن به زعامت زعماى گذشتۀ قريش بازمى‌گردد. زمان «مرّة بن كعب و كلاب بن مُرّه» چاه‌هايى بود كه مشهورترين آنها چاه «رم» نام داشت و «مرّة بن كعب بن لؤى» آن را حفر كرد و نيز چاه «ضم» كه «كلاب بن مرّه» حفرش نمود.

گويند «قصىّ بن كلاب» جدّ بزرگ عبدالمطّلب حاجيان را در حوضچه‌هايى از پوست آب مى‌داد. او از خارج مكّه آب مى‌آورد تا زائران بيت‌اللّٰه بنوشند. ¹3 - عبدالمطّلب و حفر زمزم

عبدالمطّلب نياى گرامى پيامبر گرامى صلى الله عليه و آله را منزلتى است رفيع. او چهرۀ برجستۀ بنى‌هاشم و قريش و برترين مرد موجّه مكّه بود كه سقايت حاجيان را بر عهده داشت.

مقام و منزلت عبدالمطّلب، علاوه بر شخصيت خانوداگى‌اش، ايمان و شجاعت و بزرگوارى و كياست او بود كه جايگاه اجتماعى او را در ميان مكّيان و اعراب منطقه موجّه مى‌ساخت و داستان گفتگوى او با ابرهه كه به قصد ويران كردن مكّه آمده بود، در تواريخ معروف است كه از عظمت اين شخيصت و روح بلند او حكايت دارد.

به همين دلايل بود كه خداوند افتخار حفر زمزم و سقايت حاجيان را به او ارزانى داشت. درست متعاقب پايدارى‌اش در حرم و وفادارى‌اش نسبت به بيت‌اللّٰه بود كه آن خواب تاريخى را ديد و هاتفى وى را مأمور حفر زمزم ساخت.

ازرقى در اخبار مكّه، از زهرى نقل مى‌كند: نخستين چيزى كه از عبدالمطّلب، فرزند هاشم، جدّ رسول اللّٰه صلى الله عليه و آله به ياد مانده، اين است كه قريش با شنيدن خبر هجوم ابرهه، از مكّه گريختند امّا عبدالمطّلب كه جوانى برومند بود گفت: به خدا سوگند از حرم خدا بيرون نشوم كه عزّت را جاى ديگر جستجو