60
فراريان
إِذْ تُصْعِدُونَ وَلَا تَلْوُونَ عَلَى أَحَدٍ. . .
به طورى كه پيشتر اشاره كرديم، در مرحلۀ دومِ جنگ احد و در اثر شكستگى كه بر جبهۀ اسلام وارد گرديد و خبر كشته شدن رسول خدا در ميان هر دو جبهه پيچيد، مسلمانان به سه گروه تقسيم شدند:
الف: مجروحان،
ب: فراريان،
ج: شهيدان.
در صفحات گذشته بر اساس نقل مورّخان، تعدادى از مجروحان را معرّفى كرديم.
و اما فراريان:
مسألۀ فرار تعدادى از مسلمانان، يكى از نقاط مهمّ و حساس و از عوامل شكست مسلمانان در جنگ اُحد به شمار مىآيد؛ زيرا اگر آنان هم مانند مجروحان و شهيدان، مقاومت مىكردند و همانند تيراندازان، ميدان را در اختيار دشمن قرار نمىدادند، شكست اوّليۀ مسلمانان جبران و سرنوشت جنگ عوض مىشد و پيروزى را به دست مىآوردند. مىتوان گفت ضربهاى كه از ناحيۀ آنها بر سپاه اسلام وارد آمد، كمتر از ضربۀ تيراندازان نبود كه در اثر تخلّف از دستور رسول خدا صلى الله عليه و آله و سرپيچى از فرمان عبداللّٰه بن جبير به مسلمانان وارد كردند.
از اين جهت است كه قرآن مجيد اين موضوع را با عنايت خاصّى و با لحن نكوهش آميزى مطرح نموده است:
إِذْ تُصْعِدُونَ وَلَا تَلْوُونَ عَلَى أَحَدٍ وَالرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ فِي أُخْرَاكُمْ؛ 1«به خاطر بياوريد هنگامى را كه در كوه بالا مىرفتيد و در بيابان پراكنده مىشديد و از شدّت وحشت به عقب ماندگان نگاه نمىكرديد و پيامبر از پشت سر شما را صدا مىزد. . .» :
«إليّ يا عبادَ اللّٰه، إليّ يا عبادَ اللّٰه» .
گرچه در كنار اين نكوهش و ملامت، آنان را به كلّى مأيوس نساخته و مشمول فضل و عفو خويش قرار داده است؛ وَلَقَدْ عَفَا عَنْكُمْ وَاللّٰهُ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ 2به هر حال همانگونه كه قرآن اشاره مىكند، آنچنان ترس و وحشت و اضطراب و نگرانى بر فراريان حاكم بود كه به چپ و راست و پشت سرشان توجّهى نداشتند، فقط در فكر جايى بودند تا خود را از دسترس دشمن به دور نگهدارند و لذا بعضى از آنان به داخل مدينه و بعضى ديگر