154شيخ انصارى در تعريف تقيه مىنويسد:
«مقصود از تقيه در اينجا، جلوگيرى از ضرر بر ديگرى است بهوسيلۀ هماهنگى با مخالفِ حق، با گفتار و يا در رفتار.» 1نقد و بررسى
همانگونه كه ملاحظه مىشود، ميان اين دو تعريف از جهاتى تفاوت وجود دارد:
1- شيخ مفيد در تعريف تقيه گفت: افعالى است كه موجب تحفظ از ضرر مىشود. به خلاف شيخ انصارى كه تقيه را به خود تحفظ تعريف كرد.
2- شيخ مفيد تقيه را به كارهاى سلبى؛ مانند كتمان، نهانكارى و ترك آشكارسازى تعريف كرد، ولى شيخ انصارى تعريف آن را به گونهاى آورد كه با افعال ايجابى سازگار است.
3- بر اساس تعريف شيخ مفيد و با توجه به توضيحى كه وى دربارۀ تقيه مىدهد، تقيه منحصر در موارد خوف از ضرر نيست بلكه گاهى تقيه به جهت اصلاح است. بنابر اين تقيه مداراتى، بر اساس نظر شيخ مفيد، قسمى از تقيه به شمار مىآيد.
وامّا شيخ انصارى، تقيه را منحصر به تقيۀ ترس از ضرر كرد.
هرچند ميان اين دو تعريف از جهاتى اختلاف به چشم مىخورد وليكن به نظر مىرسد در مقصود و هدف اين نوشته تأثيرگذار نيست. از اين رو نقد و بررسى اين دو نظريه ضرورتى ندارد، به ويژه اينكه اگر بخواهيم حقيقت مطلب روشن شود بايد اقسام تقيه نيز تبيين گردد.
ج - تقسيمات تقيه
تقيه، مانند هر مقولۀ اجتماعى ديگر، از جهاتى قابل تقسيم است و ممكن است حكم هر قسم از تقيه با قسم ديگر متفاوت باشد.
براى روشن شدن جايگاه تقيۀ مداراتى، كه موضوع اين نوشته است، بررسى تقسيمات تقيه، هرچند مختصر لازم است. حضرت امام در آغاز بحث تقيه مىفرمايد:
«چون تقيه از عناوينى است كه در ارتباط با متقى (تقيهكننده) و متقىٰ منه (شخص ويا اشخاصى كه از آنها تقيه شده) و متقىٰ فيه (امرى كه از آن تقيه شده است) مىباشد، به