147از آسمان فرو فرستاد و هاجر از او يارى طلبيد و خواسته‌اش به اجابت رسيد، پس فرشته پر گشود و با شهپر خود بر محل زمزم ضربتى زد و گفت: بنوشيد و آنگاه آب جارى شد.»

فاكهى از طريق و سند ديگر، همين روايت را به سعيد بن جبير و از وى به ابن عباس از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله مستند ساخته و در آن افزوده است كه: «آن فرشته به هاجر گفت: بر ساكنين اين وادى از تشنگى هراسى نداشته باش؛ زيرا اين چشمه‌اى است كه ميهمانان خدا از آن خواهند نوشيد.» ¹همچنين فاكهى چند روايت ديگر نيز آورده كه به ضربت شهپرِ جبرئيل در جوشش زمزم اشاره دارد:

از جمله: به اسناد خود از حارثه بن مضر از على بن ابى‌طالب عليه السلام روايت نسبتاً مفصلى در اين واقعه نقل كرده كه از اثر انگشت جبرئيل بر زمين و بيرون شدن آب زمزم سخن مى‌گويد؛ بخشى از عبارت اين است:

«ثمّ خطّ باصبعه في الارض ثمّ طولها فإذا الماء ينبع وهي زمزم. . .»

«آنگاه كه جبرئيل به صورت مردى ظاهر شد. . و با انگشت خود در زمين خطى كشيد و آن را امتداد داد، ناگهان آب فوران زد و اين همان زمزم است. . .»

سپس جبرئيل به هاجر گفت: بچه‌ات را صدا بزن. او را به زبان عبرى صدا زد، اسماعيل دوان دوان آمد و چيزى نمانده بود كه از تشنگى بميرد، هاجر تكّۀ نان خشگى را كه داشت آب زد و جبرئيل به او گفت: اين آب گوارا است و بالا رفت. آنگاه كه ابراهيم آمد از آنان پرسيد، پس از من چه كسى نزد شما آمد؟ هاجر پاسخ داد: مردى نيكوكار از مردم، و جريان را شرح داد. ابراهيم گفت:

همانا اين شخص جبرئيل عليه السلام بوده است. ²6 - گفتار ياقوت حموى

ياقوت حموى در معجم، ذيل واژۀ «زمزم» شرحى دارد؛ از جمله دربارۀ جوشيدن آب زمزم، به وجه ديگرى اشاره كرده و آن جوشيدن آب از زير گونۀ اسماعيل در زمين بوده است.

او مى‌نويسد: «ثمّ سمعت اصوات السباع فخشيت على ولدها فاسرعت تشتدّ نحو اسماعيل فوجدته يفحص الماء من عين قدانفجرت من تحت خدّه قيل: بل من تحت عقبه. . .» ³هاجر در ميان صفا و مروه بود كه زوزۀ درندگان را