138عارفان گفته‌اند كه «حج، دو نوع است: يكى قصد كوى دوست و آن حجّ عوام است؛ و يكى ميل روى دوست و آن حجّ خاص انام است؛ و چنانكه در ظاهر كعبه‌اى است قبلۀ خلق و آن از آب و گل است، در باطن نيز كعبه‌اى است منظور نظر حق و آن دلِ صاحبدل است. اگر كعبۀ گِلْ محلّ طواف خلق است، كعبۀ دلْ مَطاف الطاف خالق است. آن، مقصد زوّار است و اين، مَهبطِ انوار؛ آنجا خانه است و اينجا خداوند خانه» .

اى قومِ به حج رفته، كجاييد؟ كجاييد؟ !

هنر اسلامى

تعبير قدسى - بويژه هنگامى كه دربارۀ هنر به كار مى‌رود - صرفاً بيانگر آن گروه از تجليّات سنّتى است كه به طور بى‌واسطه، به مبانى روحانى مذكور بازگشت دارند. از اين رو، هنر قدسى داراى پيوندى نزديك با اعمال مذهبى و آداب راز آشنايى است كه از مضمون دينى و نمادپردازى (سمبليسم) روحانى برخوردارند.

رمزپردازى سنتى هرگز عارى از زيبايى نيست. چه، بر وفق بينش روحانى از جهان، زيبايى چيزى، جز شفافيت لفافه‌هاى وجودى آن چيز نيست هنر راستين، زيباست؛ زيرا حقيقى است. ²احديّت، در عين حال كه به غايت «عينى و انضمامى» است، به نظر انسان، تصوّرى انتزاعى مى‌نمايد. اين امر، به علاوۀ بعضى عوامل مربوط به ذهنيت سامى، مبيّن خصلت انتزاعى هنر اسلامى است. محور مركزى اسلام، احديّت و وحدانيّت است؛ ولى هيچ تصويرى قادر به بيان آن نيست. تصويرسازى در اسلام به طور مطلق معنا نشده است؛ اما فقط تزئينات