137تپندۀ مسجد مى‌شود و مسجد، قلب شهر مقدس مكّه است كه خون معنويّت و تقدّس را به عروقش مى‌رساند و شهر مكّه، محدودۀ حرم را سيراب مى‌كند و از اين مركز مطهّر و منوّر است كه سراسر گيتى از شراب ناب توحيد سرمست مى‌گردند. . .
حجر، با ديدى ديگر، رمز وحدت همۀ بشريت است! گويى انسان‌هاى همۀ روى زمين، با استلام حجر، در بيعتى با حاكم مطلق هستى و پروردگار يكتاى انسان، رنگ و نژاد و زبان و سرزمين خويش را از ياد مى‌برند و به ولايت و حاكميت واحدى تن مى‌دهند كه همۀ روحها تسليم اوست.
بدين گونه، پس از طواف، دست در دست خداوند مى‌نهيم تا از پيمان همۀ طاغوتهاى درونى و بيرونى به درآييم و پس از آنكه در آسياى طواف، رنگها و نژادها و. . . را در هم شكستيم، همنوا با همۀ انسانها. . . و همۀ طبيعت، . . . يقين خويش را به پادشاهى مطلق او ابراز داريم. 1صفا:
صفا، يادگار نخستين فرياد اعلام نبوت خاتم انبيا صلى الله عليه و آله است و سعى از اين كوه تا آن كوه (مروه) ، ضمن تجديد خاطرۀ پى‌جويى جان‌فرساى هاجر (مادر اسماعيل) در جستجوى آب براى فرزند خردسالش، نمايشگر حالت بيم و اميد و خوف و رجاى حجگزار است. در هيچ كجاى عالم، در فاصلۀ هيچ دو كوهى، چون صفا و مروه، اين همه خاطرات روحانى و ملكوتى و سير انفسى وجود ندارد. . . در سعى بين صفا و مروه، چه مى‌خواهى؟ اين كو به كو به دنبال دوست گشتن و بى‌تاب و مضطرب در جستجوى قرب بودن، اين حالتِ حيرت و سرگشتگى پس از تقرب يافتن در طواف. . .
حاجى در سعى، كوشش پيگير و مكرّر خود را براى ادامۀ راه وصال به نمايش مى‌گذارد و اضطراب خود را نشان مى‌دهد؛ بخصوص در هروله، جذر و مدّ روحى (و انعكاس اين جذر و مد، در تمامى اعضاى بدن و سراسيمه‌شدن و بى‌تاب شدن. . .) به خوبى تجلّى مى‌يابد. هروله، از سويى ديگر، موجب فرو ريختن بارهاى سنگين كبر و خودبينى و انانيت و خودپرستى است. 2* * *