955 - محل استقرار مشركان و مسلمانان.
6 - ميدان دور زدن تيراندازان دشمن
آنچه ما در صدد بيان آن هستيم، تصويرى است از محل استقرار دو گروه با تكيه بر يادداشتهاى تاريخى و تحقيقات ميدانى. طبعاً مباحث نوشتارى بدون ترسيم نقشه سودمند نخواهد بود و به همين دليل براى شرح چگونگى استقرار در مرحلۀ اول و پس از آن، بايد توضيحات را همراه نقشه مطالعه كرد. تحرير نخست اين مقال در روزهاى پايانى ذىقعدۀ سال 1416 در شهر مدينۀ منوره انجام شد. پس از بازگشت از سفر، تحقيق تازه منتشر شدۀ استاد محمدباقر نجفى را در مجلد دوم «مدينه شناسى» ملاحظه كرده و با استفاده از آن اين متن را آماده كردهام. متأسفانه على رغم توضيحات مفصل ايشان در بارۀ مسير حركت مشركان و رسول خدا - ص - به سمت احد؛ اولا: به طور دقيق از محل استقرار دو نيرو، سخن نگفته است. گرچه اين نظر را پذيرفته كه محل درگيرى غرب رمات بوده نه شرق آن. ثانياً: مسير دور زدنِ تيراندازان مشركان را دور كوه احد دانسته، كه به نظر مؤلف اين سطور نظرى نادرست است.
به عنوان مقدمه گفتنى است كه كوه احد، از غرب تا شرق امتداد يافته و طول آن به حدود 6000 متر مىرسد. اين كوه به صورت مجموعهاى به هم پيوسته، از سلسله جبال كوچك و بزرگ و در عين حال مجزّا و مستقل از ديگر كوههاى اطراف مدينه مىباشد. رنگ عمومى كوه، قرمز متمايل به قهوهاى است اما بر فراز آن سنگهاى گرانيتى اين كوه از رگههاى مختلف الالوانى چون سبز سياه، زرد و خاكسترى تشكيل شدهاند. 1احد در پنج كيلومترى شمال شهر مدينه قرار دارد و ميان آن و شهر، فضايى مسطح و باز است كه امروزه بسيارى از بخشهاى آن مسكونى شده در حالى كه در گذشته بخشهايى از آن زراعى بوده است.
به موازات كوه احد، از شرق به غرب قناتى وجود دارد كه اكنون از جنوب مقبرۀ حمزه و پايين كوه رمات عبور مىكند. به همين دليل اين منطقه را وادى قنات مىنامند. انتهاى اين وادى به وادى عقيق در غرب مدينه منتهى مىشود.
جنگ احد در دامنۀ جنوبى كوه احد و در غرب كوه رمات به وقوع پيوسته است.
در كنار احد، از سمت غرب، راهى است كه مدينه را به شام متصل مىكند؛ به همين دليل بايد آن سوى را، جهت شامى مدينه يا به عبارتى جهت شمالى مدينه، درست عكس جهت مكه و قبلۀ مسلمانان دانست.