96
چرا مشركان از شمال وارد مدينه شدند؟
مدينه در شمال مكه واقع است. اگر مسافرى بخواهد از مكه به مدينه بيايد، به طور طبيعى بايد از جنوب مدينه وارد اين شهر شود. جنوب مدينه همان قباست؛ جايى كه رسول خدا - ص - در وقت هجرت از مكه به مدينه از آن ناحيه وارد مدينه شدند. بنابراين جاى اين پرسش هست كه چرا مشركان در جريان احد از شمال وارد اين شهر شدند نه از جنوب؟ اين نكته را هم بايد يادآورى كرد كه در كنار كوه «سَلْع» ، واقع در حد فاصل غرب و شمال شهر مدينه، دو تپه يا كوهك بوده كه محل وداع مردم مدينه با مسافران بوده، چنانكه محل بدرقه نيز بوده است. اين ناحيه كه آن را «ثنيةالوداع» مىنامند جهت مسافران شامى بوده است.
آگاهيم كه تبوك و در امتداد آن شام، در جهت شمالى مدينه قرار دارند و طبيعى است كه اين مسير مدخل و مخرج مسافران شامى مدينه باشد. اما چرا سپاه مشركان كه از مكه، يعنى از سمت جنوب به سوى مدينه مىآمد، مدينه را دور زد و نه از قبا، بلكه از شمال شهر در دامنۀ احد استقرار يافت؟
پاسخ اين پرسش اين است كه شهر مدينه در حصارى نعل گونه يا « U » شكل از كوه و سنگلاخ (حرّه) و خانه قرار گرفته است. تنها استثنا در اين محاصره، در قسمت شمالى است كه قسمت بالاى نعل را تشكيل داده و آن همان حد فاصل ميان احد و سلع است. استثناى جزئى ديگر در بخشهاى جنوبى است. مهمترين آن در جنوب شرقى، در ناحيهاى است كه بنىقريظه وبنى نضير سكونت داشتند. در نواحى ديگر جنوب نيز، با وجود حرّۀ قبا كه اشاره به همان مناطق سنگلاخى است، تنها راههاى سختى براى عبور و مرور انفرادى مسافران مكه - و نه سپاه و لشكر - بوده است. اين همان راهى است ك رسول خدا - ص - و مهاجران مكه، به تدريج از آن به شهر مدينه و در آغاز به محلۀ قبا وارد شدند. نكتۀ مهم آن است كه اين مدخلهاى ورودى در قسمت قبا، توان تحمّل يك لشكر مجهّز سه هزار نفرى مشركان را نداشت. آنها در مدخل ورودى شهر كه مىدانستند اهالى براى جنگ آمادهاند، نياز به منطقهاى باز و وسيع داشتند تا معركه در آن واقع شود. منطقۀ سنگلاخى حرّۀ قبا آمادگى چنين زمينهاى را نداشت. ناحيۀ منازل بنى قريظه هم، بدليل پيمان قريظيان با رسول خدا - ص -، نمىتوانست براى مشركان مدخل مناسبى باشد. اين همان پيمانى بود كه بعدها در غزوۀ احزاب