238دو طواف را انجام داديم. . . البته مستحب است انسان روز عيد، پس از سنگ زدن و سرتراشيدن، براى طواف حجّ به مكّه برگردد. ولى چون براى ما ممكن نبود، ما روز يازدهم رفتيم و دوباره به منا برگشتيم، شبِ يازدهم و دوازدهم را در منا گذرانديم.
شب‌هاى منا بسيار زيبا بود. تفنگ در مى‌كردند و صداى آن در كوهها و درّه‌ها مى‌پيچيد و گلوله‌هاى منوّره آنها با رنگهاى مختلف، به آسمان مى‌رفت و منظرۀ زيبايى پديد مى‌آورد. ما جمرات سه‌گانه را در آن دو روز سنگ زديم و عصر روز دوازدهم به مكّه بازگشتيم.
از جمله زائران آن سال، زنى از شاهان هند و بعضى از سلاطين مغرب و صدر اعظم ايران، امين السلطان بود.
در مدّت اقامت خود در مكّه به زيارت قبر ابوطالب، عبدالمطّلب، عبد مناف، حضرت خديجه، زادگاه پيامبر اسلام و حضرت زهرا، و اماكن مقدس ديگر رفتيم. بالاى كوه «ابو قبيس» هم رفتيم كه مشرِف به كعبۀ معظّمه بود.
شبى وارد كعبه شديم و در چهار طرف آن نماز خوانديم، همچنين روى سنگ سرخى كه بين ستونِ آخرى نزديك حجر اسماعيل و قبل از آن است نماز خوانديم. داخل كعبه سه ستون چوبى بود كه از وسط ديوارى كه ميان ركن يمانى و ركن حجرالأسود است تا وسط ديوارى كه نزديك حجر اسماعيل است امتداد يافته بود. درب كعبه نزديك ركنِ حجرالأسود است و بيش از قامت انسان از سطح زمين بالاست و با نردبان به آن بالا مى‌روند.
متولّيان كبعه، از زمان جاهليت تا كنون «بنى شيبه» هستند.
داخل كعبه، بعلّت نبودن هيچ منفذى، بسيار گرم بود، با آنكه وسط زمستان بود. روى ديوار داخلى كعبه، نزديك ركن يمانى و ركن نزديك حجر اسماعيل، تاريخ تجديد سنگ‌كارى داخل كعبه را خوانديم كه متعلّق به «المستنصر بالله» بود، در حدود سال 600 هجرى. او پدر مستعصم، آخرين