237كرديم و از آنجا طبق استحباب، سنگريزه‌هاى رمى جمرات را جمع كرديم.

عيد قربان

فرداى آن شب به منا بازگشتيم. روز عيد قربان بود. كمى پس از رسيدن، به محلّ فروش قربانى رفته و به قيمتى كه صاحب گوسفندان مى‌گفت و بدون چانه زدن، قربانى خريده، ذبح كرديم. يك سوم آن را صدقه داده، يك سوّم را هم هديه داديم. سربازان نمى‌گذاشتند گوشتها را به چادرها ببريم، مى‌ترسيدند بوى آنها فضا را آلوده كند. ولى خيلى هم سخت‌گيرى نمى‌كردند. بخشى از گوسفند قربانى را برداشتيم تا بعنوان مستحبّ، آن‌را بخوريم.

ظهر كه گذشت، مأموران انتظامى به جمع‌آورى بقاياى گوشتها و كثافاتِ قربانگاه پرداخته، آنها را در گودالهاى آماده شده دفن كردند. آن سال در منا و عرفات هيچگونه بيمارى پيش نيامد و همۀ حجاج سلامت بودند.

تعداد حجاج هم متوسّط بود.

پس از قربانى براى رمى «جمرۀ عقبه» رفتيم. . . به جمرۀ عقبه، جمرۀ اخيره هم مى‌گويند، چون در روزهاى يازدهم و دوازدهم ذيحجّه، آخرين جمره‌اى است كه رمى مى‌شود. البته روز عيد قربان، فقط جمرۀ عقبه را سنگ مى‌زنند. اصل جمره، محلّ جمع شدن سنگريزه‌هاست. جمرۀ عقبه، بنايى ستونى است كه پشتش به كوه و رويش به طرف راه ميان مكّه و مناست. اين جمره را بايد از روبرو سنگ زد، نه از بالا. . . ¹بازگشت به مكّه

پس از رمى جمرۀ عقبه روز عيد قربان، سر تراشيديم و روز دوازدهم به مكه بازگشتيم، طواف حج و سعى ميان صفا و مروه و طواف نساء و نماز هر