236پيش از رسيدن به مكۀ مشرّفه، علامتهايى را ديديم كه بعنوان آغاز محدودۀ حرم از طرف جدّه نصب شده بود. دعاهاى مستحب ورود به حرم را خوانديم ولى نتوانستيم غسل كنيم.
در مكه، در خانۀ مردى يمنى كه ساكن مكه بود، در «شِعب عامر» فرود آمديم. خانۀ خوبى بود. دو روز به اوّل ذيحجه مانده بود. شب جمعه، هلال باريك و خيلى كمرنگ ذيحجّه را كمى قبل از غروبش ديديم. از نعمتهاى خدا بر ما بود.
جاى شكر بود كه وقوف در عرفه، براى همۀ مسلمانان در يك روز انجام مى‌شد. بعد از ظهر روز هشتم ذيحجّه (روز ترويه) غسل كرديم و از «مقام ابراهيم» ، احرام حج بستيم و به مقصد «منا» خارج شديم. عصر به «منا» رسيده، نزديكى «مسجد خيف» فرود آمديم. آن شب، نماز مغرب و عشاء را در آن مسجد خوانده، سحرگاه به سوى عرفات حركت كرديم.
نشانه‌هايى براى محدودۀ آخر حرم در جهت عرفات نصب كرده بودند. براى وقوف از ظهر تا غروب در عرفات نيت كرديم. در همۀ اين مدّت، مشغول دعا و مناجات و زيارت امام حسين - ع - بوديم و دوستان و برادران را به نام، ياد مى‌كرديم. لطف خدا يارى كرد و براى جمعى از برادرانِ دينى كه پيشتر به ما بدى كرده بودند، دعا كرديم و بدى آنان را با نيكى مقابله كرديم.
پس از غروب، از عرفات به سوى مزدلفه «مشعر الحرام» كوچ كرديم. مزدلفه، محدودۀ ميان منا و عرفات است و محدودۀ عرفات از طرف مشعر، علامت‌گذارى شده؛ چون پيش از غروب، بيرون رفتن از عرفات جايز نيست و هركه خارج شود، بايد كفّاره بدهد. از مأزمان نيز گذشتم، تنگه‌اى ميان «جمع» و «عرفات» و تنگه‌اى بين مكّه و منا. شاعران در وصف اين دو تنگه، زياد شعر سروه‌اند. . .
با اين كوچ، انسان به ياد قيامت مى‌افتد. شب را در مشعر بيتوته