160شد و با جامه سر و روى خود را پوشانيد چون اين سرزمين شهر عاد و ثمود و شهرى عذاب زده و طوفان زده بود. به مسلمانان فرمود زودتر بايد از اين محل گذشت. البته با اتومبيل از اين محل از آن سريعتر كه به تصور كسى در عهد رسول ممكن بود برسد، گذشتيم. ولى بسيار آرزو داشتم وقت مى‌كردم و در ويرانه‌هاى مداين صالح، تحقيق مى‌كردم. اگر كسى بخواهد در اين باره اطلاع مبسوطى پيدا كند بهتر است به كتاب سودمند دوست بغدادى من دكتر جواد على به نام «تاريخ‌العرب» مراجعه كند. كه هفت جلد مربوط به قبل از اسلام اين كتاب را فرهنگستان عراق به اين جانب هديه كرده است.
كلمه «حجر» و «پترا» هر دو به معناى سنگ و دنياى سنگى است؛ وجوه اشتراك و شباهت بين اين دو محل، كه يكى در سعودى و ديگرى در اردن است، از لحاظ كلمه نيز معلوم مى‌گردد.
بهر تقدير مسافتى كه رسول‌خدا و سپاهيانش لااقل ظرف بيست روز پيمودند به بركت؛ جادۀ عالى آسفالته و اتومبيل سريع‌السير يكروزه طى كرديم و هنوز آفتاب غروب نكرده بود كه وارد شهر تبوك شديم.
شهرى كوچك و با ساختمانهاى محقر و خيابانهاى باريك ولى خوش آب و هوا.
جمعه شب را در تبوك مانديم.
روز بعد اتومبيل را در كاميونى گذارديم، چند لحاف نيز خريدارى شد و به ديواره كاميون چسباندند كه اتومبيل خراش برندارد و از «نفوذ» و «وادى الغول» آن را سالم به اردن و به جاده آسفالته برسانيم. بعد از اطمينان از دقت و محكم‌كارى در بستن اتومبيل، بغل دست راننده نشستيم و كاميون به راه افتاد.
از تبوك تا شهر «معان» كه اول خاك اردن است همه‌اش رمل است و صحرا و ريگ روان و تپه و ماهور و دست‌انداز، نه آبست و نه آبادانى. بعد از تبوك چاه آبى است و قلعه‌اى كه «بئرالهرماس»؛ يعنى چشمۀ شير نام دارد و مرز سعودى است. بعد از آن محل ديگرى است به نام «المدوَّره» كه تعلق به اردن دارد. در وادى شام در عهد سلطنت هاشمى در حجاز راه آهن كشيده بودند ولى بعد از آمدن سعوديها به حجاز آن راه آهن تعطيل شده است. راه شوسه هم ندارد و ريگ روان هر اثرى را در ظرف چند ساعت مى‌پوشاند. مدتى است كه سعودى و اردن و سوريه مذاكره مى‌كنند بلكه راه آهن حجاز را دوباره بكار اندازند.
در «مدوّره» مُهر ورودى اردن به گذرنامه‌ها زدند چنانكه در «بئرهراس» مهر خروجى زده بودند. گردبادهاى راه، باران و