159خود وفا كردم.»
«بنى لى عاديا حصناً حصيناً.»
«(پدر بزرگم) عاديا براى من قلعه محكمى بنا كرد.»
«و بئراً كلما شئت استقيت.»
«و چاهى كه هر وقت مى‌خواستم از آن آب برمى‌داشتم.»
«و اوصى عاديا يوماً بان لا تهدّم يا سموئل ما بنيت.»
«و عاديا روزى وصيت كرد كه اى سموئل:
آنچه را من ساخته‌ام تو ويران مكن.»
«چاه سموئل» سه دهانه دارد «هدّاج»، «ودّاج» و «وَجَّد».
اين راهم بگويم كه سموئل در زبان عرب به «وفا» مثل است - «اوفىٰ من سموئل» - .
گويند امرؤالقيس بن حجر كندى زره‌ها و بعض افراد خانواده و اموال خود را در قلعه سموئل به امانت نهاده بود. دشمنان امرؤالقيس آنها را از سموئل خواستند، او نداد. پسرش را به گروگان گرفتند و گفتند اگر آن زره‌ها و اموال را ندهى اين پسر را مى‌كشيم. ولى او حفظ امانت را بر جان پسر مقدم دانست. آنجا بود كه سه بيت فوق را سرود.
در تاريخ ادبيات عرب درباره مذهب سموئل و صحت انتساب اشعار او سخن بسيار رفته است. ديوان كوچكى هم از اشعار منسوب به او به چاپ رسيده است.
آن روزناهار را در كنار چاه سموئل خورديم. شتر چران فاضلى از اعراب آن روز ناهار با ما همراهى كرد و قصه‌هاى جالبى نقل كرد، وى گرچه سواد خواندن و نوشتن نداشت، اشعارى را حفظ داشت.
از «تيماء» رو به سوى شمال به طرف تبوك حركت كرديم. اين راه 700 كيلومترىِ مدينه به تبوك پيوسته مرا در ياد سفر رسول خدا هنگام هجرت از مدينه به تبوك مى‌انداخت. از بيست مسجدى كه آن حضرت در منازل بين راه بنياد گذاشتند و در آنجاها - از منزل اولى يعنى «ثنيةالوداع» تا منزل آخر يعنى تبوك، لااقل در بيست منزل نماز گزاردند و لااقل بيست شبانه روز درين راه بودند - نشانى به دست نياوردم. لابد اسمها عوض شده يا تحقيق من ناقص و عجولانه بود.
در كنار مداين صالح؛ يعنى شهر صالح پيامبر كه كافران عرب، ناقه او را آب ندادند و پى زدند، انسان حيرت مى‌كند كه صنعت سنگ‌تراشى در قديم، تا چه حد ترقى داشته است. يادم آمد كه رسول‌خدا، در سفر تبوك، وقتى به اين محل كه «حِجر» نام داشته رسيد به مجاهدان اسلام دستور فرمود از آب چاه اين محل نياشامند و در خمير و غذا به كار نبرند و خود شتر را به تندى از آنجا راند و رد