78گذشت قرار داده، اما در ولايت (ارتباط، اتصال ، قبول سرپرستى) رخصت و گذشتى قرار نداده است. كسى كه مال ندارد، لازم نيست زكاتى بپردازد، كسى كه مالى ندارد و به استطاعت نرسيده، حج بر او لازم نيست. كسى كه مريض است نشسته نماز بخواند و ماه رمضان را افطار نموده و روزه بگيرد. اما ولايت، به گونهاى است كه سالم باشد يا مريض، صاحب مال و ثروت باشد يا نباشد (به هر صورت) ولايت سلب نمىگردد و فرد بايد داراى ولايت باشد. اين دو مسئله امامت و ولايت، اسكلتبندى انديشه اسلامى و شيعى را مىسازد و امام باقر به همين جهت بر اين دو مسئله بنيادى، اهتمام بليغ و فراونى ورزيدهاند. تا به شكل قوارۀ اصلى انديشۀ مسلمانان و انديشۀ شيعى اقدام نمايند.» 1
آن حضرت، دربارۀ توحيد، معارف بنيادين اسلام، معاد و نبوت و عدل و اخلاق و نظام صالح تربيتى و... همينگونه به نشر و ترويج عقايد اسلامى پرداختند تا شاكلۀ بنيادين تفكر اسلامى را به دور از هر پيرايهاى در ذهن پيروانشان مستحكم و استوار نمايند.
2. بنيانگذارى تفكر اجتهادى
يكى از ابزارهاى پويا و بالنده و انعطاف بخشتفكر اسلامى و انطباق دهندۀ ساختمان دينى، با شرايط و مقتضيات گوناگون زمانى و مكانى در شرايط مختلف تاريخى، عنصر اجتهاد بر مدار آيات قرآن و تعاليم اهل بيت، با تكيه بر عنصر نقش آفرينى عقل و خرد است.
اجتهاد، ذات داراى قواعدى بنيادين است كه بدون آن قواعد عمليه اجتهاد شكل نمىگيرد؛ لذا امام باقر(ع) در دوران حيات نورانى و پر بار خود به تهيۀ قواعدى اصولى پرداختند تا در پرتو آن براى كاوشگران و پژوهندگان انديشۀ اسلامى، زمينۀ اجتهاد فراهم گردد و با تكيه بر مدلهاى شاخص و راهنما، عالمان شريعت، با تكيه بر اصول اجتهادى، بتوانند در راستاى مبانى اوليه، به اجتهاد بپردازند. تمام انديشمندان اسلامى بر اين نكته اذعان داشته و اصرار ورزيدهاند كه امام باقر(ع) نخستين شخصيتى بودند كه علم اصول را براى چنين اجتهادى