81
منابع كتاب
به طور كلى اين رساله شامل دو بخش است؛ بخش اول مطالبى است كه از متون پيشين گرفته و به طور عمده از وفاءالوفاى سمهودى و ترجمۀ خلاصۀ آن، با نام «اخبار حَسينه در اخبار مدينه» است. بخش دوم يافتهها، مشاهدات و تجربيات خودِ اوست. طبعاً قسمت ارزشمند رساله، همين بخش دوم است، جز آنكه تركيب كلى كتاب، يك تاريخ - جغرافياى خوب براى شهر مدينه است و به همين دليل، بدون آن اطلاعات، رساله كامل نمىشد.
نويسنده از چندين كتاب به عنوان مآخذ خود در چند مورد در كتاب اشاره كرده است؛ يكى از اين آثار «فضائل الحرمين» است كه چند حديث از آن نقل كرده است. كتاب ديگرى كه از منابع اوست، «اخبار حَسينه در اخبار مدينه» است كه مرتب از آن ياد كرده و در جايى نام مترجم را آورده است. اين كتاب در اصل ترجمه «خلاصة الوفاء بأخبار دارالمصطفى» از نورالدين سمهودى (911 - 844) نويسندۀ كتاب «وفاء الوفا» است كه چاپ اخير آن به صورت مصحح، در پنج جلد، از سوى مؤسسۀ الفرقان در لندن چاپ شده است. از اين ترجمه كه در نيمۀ دوم قرن دهم هجرى انجام شده، نسخههاى مختلفى در شبه قاره و آسياى ميانه در دست است كه بر اساس شمارى از آنها، كتاب ياد شده تحت عنوان «اخبار مدينه» و توسط دكتر سيد كمال حاج سيد جوادى تصحيح و به سال 1375 توسط نشر مشعر در تهران منتشر شده است. مع الأسف، روى جلد نامى از مترجم نيامده، علاوه بر اينكه عنوان كتاب هم تحريف شده و مىبايست «اخبار حَسينه در اخبار مدينه» مى شد كه اخبار مدينه نوشته شده است! نويسندۀ ما كه از اين كتاب بهره گرفته، در بارۀ صورت قبر به نقل از آن كتاب گويد:
«. . . و نيز گفته است كه اين است صورتى كه ما حجرۀ شريفه را بر آن يافتيم. اگر چه بعضى اهل تواريخ بر بيست گز يقين كردهاند و آن صورت، در «خلاصة الوفا» مسطور است، از كتاب اخبار حسينه در آثار مدينه كه ترجمۀ خلاصة الوفا است؛ و آن تصنيف دولت ايشان سلطانى است كه مشهور به آق سلطان از نسل چنگيز خان است، نقل نموده شده از نسخهاى كه به خطّ مصنف است.»
بدين ترتيب، نسخۀ خط مؤلف كتاب اخبار حسينه در اختيار مؤلف ما بوده و مترجم را هم معرفى كرده است. نسخهاى از اين اثر در دانشگاه تهران هست كه بنده برخى از ارجاعات و يكى دو مورد نقشهاى كه مؤلف از چگونگى قبر رسول الله (ص) را از آن استفاده كردم. البته بايد يادآورى كرد كه همۀ مواردى كه وى از سمهودى نقل كرده، لزوما در اخبار حسينه نيامده و