245در آثار سخن سرايان بزرگ ايران به ميزان كافى مناظراتى داريم كه گوينده گاه در طرف مثبت و گاه در طرف منفى قضيه داد سخن داده است و دلايل مطرح شده؛ چه در مقام اثبات، چه در قسمت نفى، به اندازه‌اى قوى است كه خواننده مى‌پندارد حقيقت همان است كه طرف گفته است در طرف نفى و يا اثبات و جز آن نيست؛ اين معنا خود بر بلنداى پايگاه سخنوران ايران و تخصص و مهارت آنها در فن احتجاج و مناظره دلالت دارد.
در ميان شاعران مسلمان نيز بيشتر مناظرات به شاعران آذربايجان و عراق اختصاص داشته و قصايد اسدى طوسى كه در مقولۀ مناظره است مجموعاً در آذربايجان ساخته شده و ساير مناظرات به شكل نظم و يا نثر از نظامى گرفته تا خواجوى كرمانى گواه بر اين مدعاست. 1
شيوۀ مناظره از قديم‌ترين اسلوب حسن اداى مقصود و يكى از بزرگ‌ترين سبك‌هاى سخنگويى در شمال و غرب ايران بوده، ولى معلوم نيست چرا تا اين حد در برابر سبك خراسانى محكوم به زوال شده است تا آنجا كه جز قسمت كمى از آن، در كتاب‌هاى خطى بر جاى نمانده است.
جدال سعدى با مدعى، مناظرات عقل و عشق شيخ، مناظرۀ شب و روز اسدى طوسى، شمع و چراغ، پروانه و شمع، جام و غليان، تيغ و قلم و مناظرات مولوى در حدوث و قدم و جبر و اختيار از اين امر حكايت مى‌كند. نمونه اى از مولوى مى‌آوريم:
تو ز قرآن بازخوان تفسير بيت
2. تكامل مناظره در اسلام
در آغاز قرن دوم هجرى، بر اثر رابطۀ مسلمانان با ملل ديگر و ترجمۀ كتاب‌هاى يونانى و ايرانى به عربى، باعث نفوذ فرهنگ اجنبى در بلاد اسلامى گرديد، به گونه‌اى كه تمايلات ملحدانه و جريان‌هاى انحرافى ظهور پيدا كرد، ماده گرايان از فضاى آزاد اسلام در مكه و منا، سفر و حضر، حتى مسجد پيامبر و اماكن مقدس ديگر فرصت يافتند تا به ترويج انديشه‌هاى باطل و ايجاد شبهات بپردازند. حضرت رسول و امامان معصوم (عليهم السلام) با سعۀ صدر و حوصلۀ تمام توانستند به اشكالات ماديون و پيروان مذاهب مشهور پاسخ دهند. پس از پيامبر (ص) امام على (ع) و فرزندانش اين سنت پيامبر را ادامه دادند.