244مكابره‌اى، مناقشه‌اى و سفسطى، كه مى‌گويد: مطلوب جدل اداى پاسخ است، خطابه در امر دفاع و وارد ساختن اتهام است، مكابره استدلالى در جهت موفقيت مباحثه است، مناقشه ادامه بحث بدون توجه به تحصيل نتايج مشخص است و سفسطه هدفش به خطا انداختن طرف مخالف و تحصيل نتايج غلط است. جدل با خطابه و مكابره با مناقشه قريب الافق مى‌باشند. 1
امروزه نيز مناظره با نظم و ترتيب خاصى مرسوم است. اين شيوۀ بحث و گفت وگو، به نوبۀ خود قواعد معينى دارد و با منازعه نبايد اشتباه شود. مباحثات عمومى به خصوص مناظره، يكى از وسايل مهمى است كه براى پرورش فكر و قوۀ ناطقه و تقويت نيروى اراده و ايمان از قديم‌ترين روزگاران تا زمان حاضر به كار برده مى‌شود و هر ملتى فراخور عقايد و فرهنگى كه داشته‌اند به شكلى در اين ميدان قدم نهاده‌اند. سقراط سرسلسلۀ حكماى يونان براى ابطال سفسطه و سوفسطائيان از اين فن استفادۀ شايانى كرده است. البته سوفسطائيان و سفسطه را سرگذشتى است كه در اين مختصر نمى‌گنجد. 2
1. قدمت مناظره در ايران
هر چند آثار قديم ايران در اين نوع مباحث از ميان رفته است، ولى به اقرار بعضى از شرق شناسان غربى، كاخ بلند دانش و مناظره، پيش از طلوع منطق و فلسفه در يونان، در ايران برپا بوده است. يكى از ايران شناسان شهير آمريكايى پروفسور ويليام جكس مى‌نويسد:
«اين كه گفته‌اند فيثاغورث زير دست استادان «مغ» تعليم يافته شايد به كلى بى‌اساس نباشد، ما مى‌دانيم افلاطون آرزو داشت براى تحصيل علم و دانش به مشرق سفر كند، ولى جنگ‌هاى ايران و يونان مانع گرديد از اين كه به آرزوى خود برسد. پيروان پراديقوس معاصر سقراط به داشتن آثار زردشت مباهات مى‌كردند.» 3
با كمال تأسف چون آثار قديم اين نوع معارف به كلى محو شده، به طور قطع و يقين نمى‌دانيم چه قسم مناظره و سخنورى در اين سرزمين رايج بوده و مناظره در ايران باستان چه صورت و شكلى داشته است. يكى از اساتيد مى‌نويسد:
«در آثار پهلوى، پيش از اسلام، به زبان پهلوى كتابى است به اسم «درخت آسوريك» در مناظرۀ بين نخل و بز كه مرحوم بهار ترجمه كرده و در مقدمۀ ديوان پروين اعتصامى كه بيشتر قطعات آن به طرز سؤال و جواب و مناظره بسته شده، متذكر شده كه اين شيوه از قديم الايام مخصوص ادبيات شمال و غرب ايران بوده است.» 4