193خواجه نصير مى نويسد: «و لا يفتقر وجود معروضها و عدمه إليه» .

ويژگى ديگر زمان اين است كه زمان حادث است چون زمان از مجموعه اجزاى عالم است. پس حدوث عالم مستلزم حدوث زمان است؛ چنانكه خواجه نصير مى‌فرمايد: «و حدوث العالم يستلزم حدوثه» . ¹

ششم: وضع؛ وضع هيأتى است كه به اعتبار اجزاى جسم نسبت به هم و نسبت جسم به اشياى خارجى بر جسم عارض مى شود؛ چنانكه خواجه مى نويسد: «هو هيئة تعرض للجسم باعتبار نسبتين» . ²

هفتم: ملك؛ و آن نسبت تملك است؛ مثل نسبت لباس بر بدن و كفش به پا و. . .

هشتم و نهم، دو مقوله «أن يفعل» و «أن ينفعل» ؛ و آن عبارت از تأثير شى ء در ديگرى يا تأثر آن از ديگرى است. به گزارش علامۀ حلى متكلمان اوليه، اين دو مقوله را خارجى مى‌دانستند اما خواجه نصير ثبوت آن دو را ذهنى مى‌داند. ³

حدوث عالم

بعضى از متكلمان اماميه؛ مانند ابن ميثم بحرانى و فاضل مقداد و لاهيجى دربارۀ حدوث عالم، بعد از بحث جسم، بحث كرده ا ند و حدوث و تناهى اجسام و ممكن بودن اجزاى عالم و امتناع ازليّت اجسام را دليل بر حدوث زمانى عالم دانسته اند. ⁴بر خلاف حكما كه به حدوث ذاتى عالم و قدم زمانى آن رأى داده‌اند. ⁵اما فيض كاشانى مطابق ديدگاه ملاصدرا به حدوث زمانى بر اساس تفسير صدرايى معتقد است نه متكلمان و مشائيان كه تنها حدوث ذاتى را اثبات كرده اند و ميرداماد فتوا به حدوث دهرى داده است. ⁶

بخش سوم: مقارنه و تطبيق آراى اماميه و سلفيه در هستى‌شناسى

در اين بخش بيشتر بر مبناى آراى خواجۀ طوسى و ابن تيميه بحث مى‌كنيم. از آنچه كه در دو بخش گذشته گفتيم، نتايج زير به دست مى‌آيد:

1. وجود و عدم؛ متكلمان اماميه و سلفيه وجود و عدم را نقيض مى‌دانند و نظريۀ كسانى را كه معدوم را شى ء ثابت در عدم دانسته اند، نفى مى‌كنند. ⁷