177جسم را شىء واحد متصلّى مى‌داند كه بى‌نهايت قسمت‌پذير است؛ چنانكه مى نويسد: «و لا وجود لوضعي لا يتجزّى بالاستقلال» . ¹

جوهر مستقلى كه وضع داشته باشد اما تجزيه نشود وجود ندارد. با اين بيان خواجه، «جوهر فرد» يا «جزء لايتجزا» را رد كرده است. خواجه بعد از بيان ادلۀ ابطال جزء لايتجزا (جوهر فرد) مى نويسد: «فقد ثبت أنّ الجسم شيء واحد متّصل يقبل الانقسام إلى ما لا يتناهى» . پس ثابت شد كه جسم، شىء واحد متصل است و بينهايت قسمت‌پذير است. خواجه در ادامه مى نويسد: «از اين سخن ما، جوهر موجود هيولى ثابت نمى شود» ؛ «و لا يقتضي ذلك ثبوت مادّة سوى الجسم» . ²

اين سخن خواجه، اشاره به ردّ نظريۀ حكماى مشائى دربارۀ جسم دارد كه آن را مركب از هيولى و صورت مى‌دانند ³اگرچه خواجه در شرح اشارات، سخن ابن سينا را به وضوح شرح كرده و دلايل نفى‌كنندگان هيولى را رد نموده است اما در اينجا به روش اهل كلام سخن ميگويد و شايد به تأثير از شيح اشراق هيولى را ردّ كرده باشد. ⁴اما اين مذهب مورد تأييد متكلمان و شارحان او قرار نگرفت؛ چنان كه لاهيجى مى نويسدمتكلمان را دربارۀ جسم چهار قول است:

اول: آنكه هر جسم مركب است از جوهر فرد و شمارۀ آن متناهى است.

دوم: آنكه هر جسم مركب است از جوهرهاى فرد غيرمتناهى.

سوم: آنكه جسم متصل است و فعلاً (بالفعل) منقسم به اجزا نيست اما قسمت‌پذير است الى غيرالنهايه.

چهارم: آنكه متّصل و قسمت‌پذير تا حدى كه از آن تجاوز نتواند كرد. ⁵

مذهب شيخ اشراق از حكماى اسلام، آن است كه مادۀ المواد، جسم مطلق است نه جزء آن و حكيم كامل خواجه نصير طوسى در كتاب «تجريد الكلام» ، اين مذهب را اختيار كرده و. . . و اين مذهب ضعيف است، چه جسم مطلق متعين است لامحاله به قابليت ابعاد. . . . ⁶

علاّمه شعرانى نيز مى نويسد: خواجه در «شرح اشارات» ابن‌سينا به بهترين وجه نظر مشاء را تقرير و شبهات را رد كرده است و نمى‌دانيم به چه علّت در اين كتاب (تجريد الاعتقاد) از آن عدول كرد. ⁷

خلاصه سخن اينكه در بيان حقيقت جسم، آراء گوناگونى از گذشته تا حال از سوى حكيمان و متكلمان بيان شده است اما همچنان شناخت حقيقت جسم، مورد توجّه فيلسوفان، متكلّمان و عالمان علوم تجربى است.

1/2. ويژگى‌هاى جسم: متكلمان اماميه ويژگى‌هايى براى جسم برشمرده اند از جمله:

1/2/1. جاگير بودن (تحيز) : يكى از ويژگى‌هاى مهم جسم جاگير بودن است. چنانكه ابن ميثم بر اساس رأى متكلّمان، جسم را موجود محدَث متغيّر، ⁸فاضل مقداد بر اساس رأى متكلمان، جسم