176در بين متكلمان اماميه نيز اختلاف‌نظر وجود دارد. شيخ مفيد در «اوائل المقالات» بيشتر بر جوهر فرد تكيه دارد و مى نويسد:

«الجواهر عندي هي الأجزاء التي تتألف منها الأجسام و لا يجوز على كلّ واحد في نفسه الانقسام و. . . كلّها متجانسة و إنّما تختلف بما يختلف في نفسه من الأعراض» . ¹

«جواهر از نظر من همان اجزايى هستند كه جسم را تشكيل مى‌دهند و در ذاتشان اقسام پذير نيستند. . . و همۀ اجزاى جوهر از يك سنخ هستند و اختلافشان به‌واسطۀ اعراضى است كه بر آنها فرود مى‌آيد.»

از كلام شيخ مفيد (رحمه الله) فهميده مى شود كه ايشان جوهر را همان اجزاى تشكيل‌دهندۀ جسم مى‌داند و خود جواهر همچون جسم داراى حجم، اندازه، جاگير و محل براى اعراض هستند.

وى مى نويسد : «إن الجوهر له قدر في نفسه و حجم من أجله كان له حيز في الوجود. . . إن كلّ عرض يصح حلوله في الجوهر و يكون الجوهر محتملا لوجوده. . .» ²اما در كتاب النكت الاعتقاديه در پاسخ اين سؤال كه جوهر چند قسم است، مى نويسد: «چهار قسم؛ جوهر فرد، خط، سطح و جسم» ³اما خواجه، بر اساس قول مشهور حكما، جوهر را پنج قسم دانسته، مى نويسد: «امّا مفارق فى ذاته و فعله و هو العقل، أو فى ذاته و هو النفس، أو مقارن، فامّا أن يكون محلّا - و هو المادّة - أو حالّاً - و هو الصّورة - أو ما يتركّب منهما، و هو الجسم» ؛ «و جوهر يا در ذاتش و فعلش از ماده جدا است، ⁴كه آن عقل است يا تنها در ذاتش جداى از ماده است آن نفس است يا جوهر محل است و آن ماده است يا جوهر حال است كه صورت است يا مركب از ماده و صورت است كه جسم است.» ⁵

متكلمان بعد از بيان اقسام جوهر ابتدا در جسم بحث مى‌كنند.

1. جسم: شناخت جسم در كلام اسلامى اهميت بسزايى دارد؛ زيرا در معناى جسم و بيان حقيقت آن اختلاف زيادى است كه لازم است ابتدا در تعريف و سپس در خواص و ويژگى‌هاى اجسام و در نهايت در اقسام آن بحث نماييم.

1/1. تعريف جسم؛ بيشتر متكلمان غالباً جسم را به چيزى كه طول و عرض و عمق دارد تعريف كرده اند. شيخ مفيد مى نويسد: «إنّ الأجسام هي الجواهر المتألفة طولاً و عرضاً» ؛ ⁶«اجسام همان جواهرى هستند كه با هم در سه جهت؛ طول، عرض و عمق اجتماع تأليفي ⁷دارند.»

سيدعميدالدين عبيدلى، از علماى اماميه در قرن هشتم، در نقد «شرح ياقوت ابراهيم بن نوبخت» مى نويسد: «. . . فإنّ حدّ الجسم عند المتكلّمين هو الطويلُ العريضُ‌ُُُِ العميق» . ⁸

خواجه نصير دربارۀ جسم، نه جزء لايتجزا را مى‌پذيرد و نه تركيب جسم از هيولى و صورت را، بلكه