58حرم مطهر مكى و حرم شريف نبوى، تنها يك بار در طول عمر اتفاق خواهد افتاد. اين موضوع باعث مى شود كه مسلمانان براى استفاده از اين فرصت و اداى اين فريضه، در راستاى نفع دين و دنياى خود، نهايت تلاش را انجام دهند. به ديگر سخن، مسلمانان در اين سفر يا به عبادت مشغول مى شوند يا در جستجوى علم هستند و يا به تجارت مى پردازند كه در هر صورت به سود آنان و جامعۀ اسلامى است.
حج، عبادتى است با گسترۀ بسيار وسيع كه همۀ اهداف دينى و دنيايى را پوشش مى د هد. اين ويژگى بيش از هر چيزى تبيين كنندۀ جوهرۀ دين مبين اسلام است؛ زيرا اين دين شامل اهدافى مى شود كه صرفاً مخصوص تقرب جستن به خداوند - عزّ وجلّ - است. اين تقرب از طريق مناسك و عباداتى صورت مى پذيرد كه خداوند متعال انجام آن را در اماكنى مشخص و زمان هايى محدود واجب ساخته است.
اهداف متنوع حجاج و منافع ويژه و گوناگون آنان تا زمانيكه در چارچوب شرع باشند، معتبر بوده و قانونى شمرده مى شوند. اين اهداف تحقق بخش اين سخن حضرت ابراهيم (ع) است كه:
(ذلِكَ وَ مَنْ يُعَظِّمْ حُرُماتِ الله فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ عِنْدَ رَبِّهِ وَ أُحِلَّتْ لَكُمُ الْأَنْعامُ إِلاَّ ما يُتْلى عَلَيْكُمْ فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثانِ وَ اجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّور) .
«(مناسك حج) اين است! و هر كس برنامههاى الهى را بزرگ دارد، نزد پروردگارش براى او بهتر است! و چهارپايان براى شما حلال شده، مگر آنچه (ممنوع بودنش) بر شما خوانده مىشود. از پليدى هاى بت ها اجتناب كنيد! و از سخن باطل بپرهيزيد!»
از سوى ديگر بايد گفت كه اداى فريضۀ حج اين امكان را به دانشمندان مى د هد تا در ميعادگاه امت اسلامى كه مسلمانان با مليت ها و قوميت هاى گوناگون در آن حاضر مى شوند، با ديگر علماى جهان اسلام ديدار كنند. بدين ترتيب ساحت مقدس مسجد الحرام و مسجد شريف نبوى، در طول تاريخ، به محلى براى ديدار دانشمندان و انديشمندان برجستۀ جهان اسلام تبديل شد. فريضۀ حج و سفر به مكۀ مكرمه فرصت مناسبى را براى ديدار دانشمندان، اديبان و انديشمندان جاى جاى جهان اسلام فراهم آورد تا در اين ميان با تأليفات ديگر دانشمندان آشنا شده و به تبادل اجازه نامه هاى علمى بين يكديگر بپردازند. آنان توانستند در پرتو اداى فريضۀ حج، اهداف گوناگونى را دنبال كنند كه اگر اين فرصت بزرگ - دسترسى به مكۀ مكرمه و مدينۀ منوره - دست نمى د اد، تحقق آن اهداف ممكن نبود. 1
ذهبى در بارۀ اين هدف بزرگ كه دانشمندان براى رسيدن به آن بسيار كوشيده ا ند، مى نويسد: