59
«ولقد كان من خلق طلبة الحديث أنهم يتكلفون الحج، وما المحرك لهم سوى لقى سفيان بن عيينة؛ لإمامته وعلوّ إسناده، وجاور عند غير واحد من الحفاظ» .
«از روحيات دانشجويان علوم حديث اين بودكه خود را براى اداى فريضۀ حج به سختى مى ا نداختند؛ يكى از بزرگترين انگيزه هاى آنان ديدار حفاظ و عالمان حديث مشهور از جمله سفيان بن عيينه بود؛ زيرا او امام بود و در علم حديث، اِسناد معتبرى داشت.»
عبد الرحمان بن يحيى المعلمى گويد:
«ديدار با دانشمندان ديگر و تبادل علمى، يكى از بزرگترين كارهايى بود كه يك دانشمند هنگام سفر به حج انجام مى د اد. كسب علم و دانش و ديدار با دانشمندان ديگر، يكى از انگيزه هاى اصلى برخى از دانشمندان براى سفر حج به شمار مى رفت. . .»
اين ديدارهاى علمى، همفكرى و همكارى علمى بزرگى ميان دانشمندان جهان اسلام، در طول تاريخ، به وجود آورد.
از سوى ديگر اعطاى اجازه نامه (گواهى) علمى توسط اساتيد به جويندگان دانش، از امورى بود كه پويندگان راه علم را روانۀ سرزمين مكه و مدينه و ديدار با دانشمندان اين شهرها مى كرد. از آنجا كه دانشمندان اين شهرها از جايگاه علمى رفيعى برخوردار بودند؛ طلاب علم براى فراگيرى علوم و دريافت اجازه نامۀ علمى در علوم مختلف اسلامى به اين دو شهر سفر مى كردند. دانشمندان و اساتيد در اين اجازه ها به لياقت و شايستگى طلاب گواهى مى د ادند. اعتبار و ارزش اين اجازه ها به اندازۀ اعتبار صادر كنندۀ آن بود. هر چه صادر كنندۀ اجازه نامه شأن و جايگاه علمى بزرگترى مى د اشت، قدر و جايگاه شاگرد نيز بيشتر مى شد؛ زيرا جايگاه شاگرد برگرفته از جايگاه و ارزش و اعتبار رفيع استاد بود. 1
حج بزرگ ترين و مهم ترين ابزارى است كه اسلام در اختيار مسلمانان - در هرجا و هر مكانى كه باشند - قرار داده است. مهم ترين پيام اين فريضه براى ما، شناخت ديگران و آشنايى با فرهنگ ها و تمدن هاى ديگر است. فرهنگ حج به تنهايى از انديشۀ خلاق نهفته در پس آن حكايت مى كند. فرهنگى كه در احكام فقهى مرتبط با اداى مناسك حج و يا ديگر ابعاد مرتبط با آن تجلى يافته است؛ از جملۀ اين ابعاد مى توان به سفر و آداب آن، ارتباط با ديگران، چگونگى تمرين براى تحمل سختى ها و رويارويى با مشكلات و دشوارى ها و ديگر امورى اشاره كرد كه حاجيان در اين سفر مهم و در رويارويى با هر مسلمانى به آن نياز دارند. 2
به طور كلى حاجيان مغرب عربى و به شكل ويژه دانشمندان اين سرزمين ها منافع گوناگونى در خلال