57بيشترين تأثير را در پيدايش و گسترش نهضت علمى در بسيارى از كشورهاى اسلامى داشتند؛ زيرا اين شهرها و محافل علمى آنها، پذيراى مسلمانان از سرتاسر جهان اسلام بودند و ديدار با دانشمندان و اساتيد بزرگ و علم آموزى در آغوش مسجد الحرام و مسجد شريف نبوى را براى آنان فراهم مى كردند. در نتيجه، به خواست خداوند متعال و به بركت عالمان و دانشمندان اين دو شهر به عنوان حلقۀ اتصال و محل تلاقى بين دانشمندان مسلمان، با مسلمانان كشورهاى اسلامى مختلف - دانش در ديگر كشورهاى اسلامى انتشار يافت.
بدين ترتيب مكۀ مكرمه و مدينۀ منوره به كعبۀ آمال دانشجويان در جاى جاى جهان اسلام تبديل شد و در نتيجۀ تلاش هاى دانشمندان مسلمان اهل مكه و مدينه و ديگر دانشمندانى كه در آنجا اقامت گزيده يا براى دوره ا ى در آن ساكن شده بودند، حيات علمى اين شهرها دستخوش دگرگونى گشت. كتاب هاى شرح احوال و آثار دانشمندان، تأثيرگذارى آنان را به خوبى منعكس كرده و بر فعاليت هاى علمى آنان مهر تأييد مى زنند. اين فعاليت ها به مرور زمان و در خلال حلقه هاى تدريس در رواق هاى مسجد الحرام و مسجد شريف نبوى و همچنين از طريق برخى مدارس علميه كه سلاطين و اُمَرا در مكه و مدينه تأسيس كردند، همواره رو به افزايش بود. پادشاهان براى مدارس علميه، اموالى را وقف مى كردند، به آنها بودجه هايى را اختصاص مى د ادند، دانشمندانى را براى تكيه زدن بر كرسى تدريس تعيين مى نمودند و با سخاوت و دست و دلبازى تمام به دانشجويان كمك مالى مى كردند تا براى اندوختن علم و دانش آسوده خاطر باشند. 1
تأثير حج بر ارتباط فرهنگى ميان دانشمندان مكه و مدينه و عالمان مغرب عربى
اگر چه همۀ مسلمانان براى اداى فريضۀ حج و زيارتِ اماكن مقدس مكه و مدينه مشتاق ا ند، اما دانشمندان براى رسيدن به اين هدف مهم، شوق و رغبت بيشترى از خود نشان مى د هند؛ زيرا دانشمندان از اهميت، منافع و فوايد دنيوى و اخروى اداى اين فريضه بزرگ آگاه هستند. همچنين آنها به خوبى مى دانند كه عبادت خداوند - عزّ وجلّ - توحيد، خضوع در برابر پروردگار، عمل به دستورات و سنت پيامبر (ص) - آن هنگام كه در مشاعر مقدس در مكه، منا، مزدلفه و عرفات در حال رفت و آمد هستند - و اشتغال به انواع عبادت هاى قلبى، جسمى و مالى در طول روزهاى مبارك حج، چه لذتى دارد! عبادت ها و اعمال صالحى كه ايمان انسان را افزايش داده و دل هاى آنان را مستحكم نموده و يقين بخشيده و جان هايشان را جلا داده است.
براى برخى مسلمانان چنين همايش اسلامى بزرگى در اين سرزمين هاى مقدس و مبارك و در جوار