56اقامت موقت گزيده بودند و برخى نيز از كشورهاى مختلف به آنجا سفر مى كردند. لقب هايى كه در گذشته به برخى از اتباع كشورهاى اسلامى مى د ادند، خود دليل محكمى بود بر اين كه آنان براى مدتى به منظور تحصيل يا تدريس علم در مكۀ مكرمه اقامت داشته ا ند. لقب هايى متنوع كه شهرت آنان شده بود و با آن‌ها از ديگران برترى يافته و متمايز مى شدند؛ از جملۀ اين لقب ها مى توان به «امام الحرمين» ، «جار الله» ، «المكّى» و «المدنى» اشاره كرد. اين القاب، گواه صادقى است بر اين كه شهرهاى مكه و مدينه در طول تاريخ و در عرصه هاى علم، انديشه و فرهنگ، تأثير بسزايى بر افراد به شكل ويژه و بر جهان اسلام به طور كلى داشته ا ند.

در پرتو وجود اين اماكن مطهر و در كنف حمايت اين دو حرم شريف در مكه و مدينه است كه بسيارى از تأليفات علمى ارزشمند به رشتۀ تحرير در آمده و به مشيت خداوند در كشورهاى اسلامى منتشر شده است.

به عنوان مثال مى توان به كتاب هاى زير اشاره كرد:

«صحيح بخارى» ؛ محمد بن اسماعيل بخارى دربارۀ كتاب خود مى گويد: «كتاب جامع خود را در مسجد الحرام تدوين كردم.»

«الكشاف عن حقائق التنزيل» ، «عيون الأقاويل فى وجوه التأويل» نوشتۀ زمخشرى؛ وى تأليف اين كتاب را در كنار مسجد الحرام آغاز كرد و در همانجا به پايان رساند؛ جايى كه قرآن و تأويل آن نازل شد. ¹

مكۀ مكرمه و مدينۀ منوره در طول تاريخ، دانشمندان بزرگى را به جهان اسلام معرفى كرده است كه بسيارى از كتاب هاى طبقات، تراجم و اعلام همواره زندگينامه و تأليفات آنان را ذكر كرده ا ند. براى مثال مى توان از كتاب «العقد الثمين فى تاريخ البلد الأمين» نوشتۀ تقى الدين فاسى (متولد 832 ق.) نام برد. نويسنده در اين كتاب به شرح حال دانشمندان مكه پرداخته و آن را بر اساس حروف الفبا مرتب نموده است. تعداد دانشمندان ياد شده در اين كتاب، بالغ بر هزاران نفر است.

كتاب ديگرى كه بايد به آن اشاره كرد كتاب «الدر الكمين بذيل العقد الثمين» نوشتۀ عمر بن فهد (متولد 885 ق.) است. وى در اين كتاب نواقص كتاب «العقد الثمين فى تراجم المكّيين» را كامل نمود و در پيوست آن شرح حال و زندگينامۀ دانشمندانى را آورد كه پس از تأليف كتاب العقد الثمين در مكه، زندگى مى كردند. پيوستى كه او به كتاب فاسى افزود، نام هزاران تن از دانشمندان اهل مكه مى شد. اين دو كتاب از جمله مهم ترين منابع و مراجع تاريخى و علمى است كه اخبار و احوال دانشمندان، فقيهان، فرهيختگان و اديبان اهل مكه در آن ذكر شده است.

مكۀ مكرمه و مدينۀ منوره و دانشمندان و فقيهان اين دو شهر، پس از مشيت خداوند - عزّ وجلّ -