55است كه به مكه و مدينه مى آمدند و در حرم مكّى و مسجد شريف نبوى رحل اقامت مى ا فكندند و براى مدتى، در مجاورت اين اماكن مقدس باقى مى ماندند و دوباره براى اندوختن علم و شاگردى در محضر دانشمندان مستقر در شهرهاى مختلف بلاد اسلامى، به سرزمين هاى ديگر سفر مى كردند. اين جنبش علمى در شهرهاى مكۀ مكرمه و مدينۀ منوره با اين سفرها به پويايى مى رسيد و با افزايش سفرهاى دانشمندان مسلمان براى اداى مناسك حج، عمره يا زيارت قبر پيامبر (ص) فزونى مى گرفت. در برخى اوقات نيز رونق آن كاهش مى يافت و در چارچوب دانشمندانى محصور و محدود مى شد كه به طور دائمى در مكۀ مكرمه و مدينۀ منوره اقامت داشتند.
با اين وجود جنبش علمى مسلمانان در هيچ دوره ا ى از تاريخ اسلام متوقف نشده؛ بلكه همواره به فضل خداوند - عزّ وجلّ - از قرن اول هجرى تا كنون استمرار داشته است. مكۀ مكرمه نيز در گذشته، همواره كانون ارتباط و مركز تجمع مسلمانان از كشورهاى مختلف اسلامى بوده و اكنون نيز اين نقش را ايفا مى كند. از اين رو اين شهر به عنوان يكى از قوى ترين مراكز ترويج فرهنگ اسلامى و تبادل علمى و فرهنگى ميان كشورهاى اسلامى در شرق و غرب و شمال و جنوب جهان اسلام مطرح بوده است. مكۀ مكرمه جايگاه خود را در دل هاى همۀ مسلمانان حفظ كرده و همواره مورد توجه آنان باقى مانده است. اين شهر مقدس محل تلاقى و گردهمايى مسلمانان از كشورهاى مختلف بوده و به دستور دين مبين اسلام هيچگاه مسلمانان از آن رويگردان نبوده ا ند؛ زيرا كعبه، قبله گاه آنان در نماز است و مناسك حج را در آن به جاى مى آ ورند. مكۀ مكرمه از زمان ظهور اسلام، مركزيت فرهنگى آن را به عهده داشته است. اين شهر به همراه مدينۀ منوره هر ساله شاهد گردهمايى عظيمى هستند كه در هيچ يك از شهرهاى جهان اسلام نظير ندارد. دانشمندان در سده هاى پيشين، از جاى جاى جهان اسلام براى اداى مناسك حج به عنوان يكى از اركان اين دين مبين به شهر مكه سفر مى كردند. از ديگر اهداف مهمى كه دانشمندان مسلمان در اين سفرها دنبال مى كردند توشه اندوزى از تقوا، عمل صالح و دانش و معرفت بود.
دانشمندان از سرزمين هاى دور در شرق و غرب جهان اسلام به سرزمين حجاز سفر مى كردند و با دانشمندان ديگر كشورهاى دور دست ملاقات هايى داشتند؛ از جمله دستاوردهاى اين ديدارها مى توان به نزديكى، تفاهم، افزايش دانش، تبادل علمى، شناخت بيشتر، افزايش سفرهاى علمى، انتشار دانش ها و معارف بين كشورهاى مختلف اسلامى اشاره كرد.
به هر حال سرزمين حرمين شريفين؛ مكۀ مكرمه و مدينۀ منوره، در هيچ يك از دوره هاى اسلامى از دانشمندان و فقيهان خالى نبوده است. برخى از اين فقيهان و دانشمندان در اين شهرها اقامت دائمى داشتند و برخى ديگر