100كه مسافرت با قطار ايجاد كرده بود، وارد رابطه نزديكترى با يكديگر شدند؛ هرچند كه هنوز هم زائران در حصار ويژگى هاى قومى و دينى خود محصور بودند. در گزارش هاى رسمى اطلاعات اندكى راجع به هويت اين مسافران موجود است. تعداد زياد زائران از درۀ فرغانه ( 75 تا 80 درصد از كل زائران تركستان) آن ناحيه را به مركز زهد اسلامى بدل كرده بود. تطبيق ساده ارقام مربوط به تعداد ساليانۀ زائران و ميزان محصول پنبه اين ناحيه نشان مى دهد كه در زمان هايى كه درآمد ناشى از محصول خوب بوده است؛ اقدام به زيارت نيز افزايش يافته است. (طبق گزارش رسمى) ، سال 1906 شاهد بيش از 4000 زائر بوده است كه آن منطقه را به مقصد مكه ترك كرده ا ند. پس از كاهش اين مقدار به 1500 نفر در سال 1909 (سالى كه برداشت محصول در آن كم بوده) اين رقم در سال پس از آن، به بيشتر از 5000 نفر رسيده است. ¹

رشد هماهنگ با توسعۀ اقتصادى، همزمان با استمرار مناسك اسلامى، بازرگانان ترك و روسيه را نيز غنى كرده است. اين گونه نشانه هاى سرسپردگى سكنه به مناسك اسلامى گواه آشكارى بود از اين كه اسلام يك عامل پيوند دهندۀ قوى و مؤثر در ميان مردم است.

آرمان هاى منحصراً دينى، تنها انگيزۀ حركت مسلمانان به سمت مكان هاى مقدس نبود. يك ناظر دولت تزارى چيزى شبيه يك فهرست گروهى از زائران سارت (ترك) كه در درۀ فرغانه ساكن بوده ا ند تأليف كرده است. فهرست او شامل اين گروه هاست؛ بازرگانانى كه اميدوارند پس از اتمام حج، مشتريان بيشترى را به خود جلب كنند، رهبران جامعه كه بر روى شأن اجتماعى حاصله از زيارت براى افزايش ارباب رجوع خود حساب كرده ا ند و ملايانى كه در پى ورود به جنبش نقشبندى هستند. آنان؛ همچون گردشگران، در هنگام بازگشت نقاشى هايى از سلطان و عكس هايى از مسجد اياصوفيه را در چمدان هاى خود دارند. حج در مكان تلاقى دغدغه هاى دينى و دنيايى واقع شده بود و در آن، همان طوركه او تشخيص داده است، «كسب افتخار و سود» همراه تقوا و ديندارى بود. با اين حال هنوز نيز در منطق عجيب ترس هاى تزارى از حركت اسلامگرايى، اين مدرك رسمى به اين شاهد استناد مى كند كه زائران «به طرز متعصبانه ا ى مقيد به مناسك دين خود هستند.» ²

محافل دولتى كه نسبت به اسلام سوءظن داشتند، ادبيات خود را تاحدى با شرايط جديد نظارتى كه از سوى دولت تزارى اعمال مى شد، تطبيق دادند. عداوتى كه داخووسكى نسبت به اسلام نشان داده بود؛ هنوز در بدنۀ حكومت به ويژه در خود تركستان ادامه داشت. در سال 1909 گزارشى رسمى از تاشكند پس از مرور اطلاعات اخير دربارۀ زائران مسلمان اين نگرانى را ابراز مى كند كه سياست جديد به «ترغيب افراد به انجام حج» منجر خواهد شد. اين ارتباط مداوم با مراكز اسلامى «مخالف اولويت هاى ملى و سياسى ماست» مؤلف اين گزارش، سعادت را در تكرار پيشبينى قديمى