86حج از يك سو، و بعد ها غزل سرايى هاى شاعران و نيز در قصايد، مورد استفاده هاى فراوان قرارگيرد.
تعريف يك جغرافى دان متأخر از باديه ناظر به همين معناست؛ آنجا كه نوشته است: «باديه در لغت عرب دشت و صحرا باشد، امّا مشهور ترين آن باديه، باديةالعرب است و در آن بلاد و امصار كم و همگى از اقليم دويّم و سيّم و هوايش گرم و سالم و آب روان ندارد. طولش از ارض شام تا بحر فارس و عرضش از مكّۀ معظّمه الى نجف اشرف زراعات و باغات بغايت كم و معاش سكان آنجا بر نتاج شتر و ساير دواب و لحوم وحوش مانند سوسمار و موش و مار باشد و ساكنان باديه كلّهم عرب و گروهى بىادب باشند. اگرچه ظاهراً مسلمان ا ند ليكن از اسلام بجز نام ندانند. اكثر ايشان دزد و قطّاع الطّريق و شيخ نجد را رفيق ا ند و از مراتب مردمى محروم و قوم شوم ا ند. الله تعالى در مذمّت آن قوم فرمود: (الأَعْرابُ أَشَدُّ كُفْراً وَ نِفاقاً. . .) تفصيل احوال ايشان در حرف عين خواهد آمد.» 1
به طور كلى دو راهِ شمال به جنوب در ميان اين باديه وجود داشت كه نخست آن از بصره به سمت نجد تا حجاز بود و راه دوم از كوفه به سمت نجد تا حجاز، يا از منطقۀ جبل، جايى كه امروز حائل نام دارد و از آنجا تا به حجاز برسد. 2اطلاعات فراوانى در بارۀ اين باديه در متون قديم و جديد وجود دارد. راه اصلى كوفه به مكه در طول تاريخ به دليل اهميت آن براى حجاز، مورد توجه حكومت ها و افراد نيكوكار بوده است. زبيده همسر هارون، خدمات زيادى براى آبادانى اين راه كرد و براى قرن ها مسير ياد شده به نام درب زبيده شناخته مى شد. بعد ها بسيارى از اميران و سلاطين و افراد نيكوكار در ساختن حوض ها و كندن چاه ها و برآوردن رباط ها در ميان باديه تلاش كردند؛ چنان كه نوشته اند كه نظام الملك سلطان ملكشاه را از آن روى تشويق به حج كرد تا «سم ستور آن سلطان عالى گهر به جميع ممالك برسد و خيرات و تصدقات آن پادشاه به خواص و عوام عايد گردد و خراجاتى كه از حجاج بيت الله مى ستانند، بر طرف سازد و در باديه چاه ها و رباط ها بسازد.» 3
در بارۀ مهدى عباسى هم آمده است كه «اندر سال صد و شصت و يك [161 هجرى] مهدى به حج رفت و اندر باديه، مصنع ها و آبگير ها فرمود كردن و منزل ها، و راه مكه آبادان كرد بر آن سان كه هست.»
به هر حال، سختى هاى اين راه؛ اعم از گرماى سوزان، كم آبى، خشونت صحرا، راهزنى بدويان، ريگزارهاى داغ، بادهاى مسموم و. . . چنان در خاطر حجاج اثر مى گذاشت كه آثار آن را در امثال و اشعار و حكايات و متون نظم و نثر فارسى به وضوح شاهد هستيم.
گستردگى كاربرد باديه و كعبه در متون ادب و عرفان
حال كه با مفهوم جغرافيايى باديه آشنا شديم، بايد عرض كنيم محور اين مقاله مفهوم باديه و كاربرد آن است و چنان كه خواهيم داد، اين دامنه بسيار وسيع و همراه با تشبيهات و تمثيلات فراوانى است كه هم