85بايد در ابتداى كار باديه را تعريف كنيم. باديۀ مورد نظر، بيابانى است حد فاصل ميان بغداد يا نجف تا حجاز. سرزمينى كه راهى به نجد دارد و با گذر از باديه هاى هولناك، آن هم پس از يك ماه يا بيشتر، حاجى به مكه يا مدينه مى رسد. اين ديار بى آب و علف در طول هزاران سال راه انسان هايى بوده است كه مى خواستند از عراق به حجاز بروند. پس از اسلام، اين راه، براى حاجيان و تاجران و سياستمدارانى كه ربطى به عراق و حجاز داشتند، استفاده مى شد. اين همان باديه اى است كه امام حسين عليه السلام هم از آن عبور كرد و با طى كردن آن در سال 60، از مكه به كوفه آمد.
در تمام متون جغرافيايى اسلامى كه طى قرن هاى سوم تا ششم و هفتم نوشته شده، بخشى از بحث به باديۀ عرب كه سرزمينى است وسيع و شامل نجد، يمامه و حجاز مى شود، سخن گفته اند. آنان به اهميت اين بيابان، به عنوان يك «راه ارتباطى» ميان سواحل خليج فارس تا عمان از يك سو و با عراق و شام و يمن در سه سوى ديگر، توجه داده اند. مقدسى در قرن چهارم شرحى در بارۀ باديه دارد و آن را منطقه اى بسيار گسترده، از سواحل درياى سرخ تا سواحل خليج فارس در غرب و شرق و عراق و يمن در شمال و جنوب مى داند. وى مى گويد: «دوازده راه مهم در اين باديه هست كه مردمان از آن راه ها به حجاز و مكه مى رسند. اين باديه، تمام مناطق متمدن اطراف را به مكه مى رساند و مردمان براى رسيدن به مكه راهى جز آن ندارند. از اين دوازده راه، نُه تاى آن ها به درازا تا مكه مىرسند و سه تاى ديگر در پهنا و به شام مىرسند.» وى سپس شرحى از راه هايى كه از ميان اين باديه مى گذرد داده است. برخى از اين راه ها مخصوص خود عرب ها است، اما راه عراق به مكه، دو مسير دارد؛ نخست راه قادسيه و ديگرى راه بصره. وى سپس به توصيف برخى از منزلگاه هاى اين راه؛ مانند ثعلبيه و زباله و فيد و غيره پرداخته است. براى مثال، در بارۀ فيد كه يكى از منزلگاه هاى اصلى جاجيان است مى نويسد: «فيد: شهرى كوچك است كه دو دژ و يك گرمابه و بركه با درهاى آهنين دارد و آثارى از عضد الدوله در آن است. همه گونه چيزهاى مفيد در آن هست. حاجيان توشۀ خود را در آنجا مىسپرند كه مردم درستكار دارد. چشمه ها، چاه ها، بركههاى گوارا و كمى دور تر آبى شيرين دارد. از شهرهاى حجاز به شمار است، ولى ما از راه قادسيه بدانجا رسيديم.»
و در باره نبّاج مى نويسد: «آن نيز به وسيلۀ حاجيان آباد است، دژى دارد كه حاجيان بصره توشۀ خود را در آن مىنهند كه مردمى درستكارند.»
ويژگى اين باديه، كم آبى، حضور اعراب فقير و طبعاً راهزن در نواحى مختلف، بادهاى تند، باران هاى موقت و سيل آسا، ريگزار بودن، وجود گياهان بيابانى خاص و گرماى فراوان است. براى مسلمانان اين راه از منظر «راه حج» مورد توجه قرارگرفته و آنچه در بارۀ آن گفته شده، از اين زاويه بوده است. به عبارت ديگر، باديه پيمايى به دليل ويژگى هاى خاصى كه دارد، سوژه اى شده است تا در ادب عرفانى