84

باديه تلاقى تاريخ، جغرافيا، ادب و عرفان حج

رسول جعفريان باديه، ادبيات مشتركى را پديد آورده كه غالبا يك سوى آن در ادبيات فارسى و سوى ديگرش در ادبيات عرفانى است. ما ضمن مرور كردن به موارد، هم مسائلى را به استقلال مطرح خواهيم كرد و هم مواردى را كه اين دو وجه كاملاً در هم تنيده است.

اما در بخش ادب فارسى آن بايد گفت، كمتر شاعرى از شعراى قرون طلايى شعر فارسى، قرن هاى پنجم و ششم وجود دارد كه بخشى از درون مايه هاى شعرى خود را مديون حج و مظاهر آن از راه و احرام و طواف و زيارت نباشد. برخى به جد و واقعى، به استقبال حج رفته اند و بسيارى هم با استفاده از اصطلاحات و معارف حج، به عنوان ابزارى براى تشبيه و استعاره، غزل ها و قصايد خود را زينت داده اند. ماهيت نمادين مناسك حج، اين امكان را در اختيار آنان گذاشته است تا به بهترين شكل از آن براى مضمامين شعرى خويش استفاده كنند. در اين باره تقريباً همۀ اين شاعران، توانايى هاى خود را به منصه ظهور نهاده اند اما در اين ميان برخى بسيار جدى تر وارد شده اند. اين نكته اى است كه متخصصان تاريخ ادبيات بايد آن را دنبال كنند. برخى از اين شاعران؛ مانند خاقانى (م 595) به حج، به مثابه اصلى‌ترين مضمون براى اشعار خود توجه كرده است و چنان كه در لباب الألباب آمده است: «اكثر اشعار او در جدّ و حكمت و صفت كعبه و باديه و نعت رسول است» ، ¹و ديگران، به جز آنان كه اشعارى در خصوص حج يا حاجيان خاص سروده اند؛ مانند آنچه خاقانى در بارۀ عصمة الدين بانو به جهت توفيق در اداى حج سروده ²يا آنچه سمرقندى سوزنى به سال 553 در بارۀ صدر جهان در بازگشت از حج سروده يا آنچه اوحدى (م 738) در تركيب «در آرزوى كعبه و زيارت مرقد رسول» ³سروده، از مفاهيم حج، به عنوان نمادهاى بسيار رايج در تشريح ديدگاه هاى خود در غزل ها و قصايد استفاده كرده ا ند. زمانى كه صدر جهان در سال 552 - 553 از حج برگشت، سوزنى قصيده اى در ستايش وى با اين مطلع سرود:

محترم شاه شريعت آمد از بيت الحرم آمد از بيت الحرم شاه شريعت محترم ⁴

كه تا پايان آن، همۀ ابيات گزارش حج و چگونگى آن و استفاده از مضامين آن در ترسيم يك فضاى ادبى - عرفانى از حج است. سلمان ساوجى (م 778) هم قصايدى دارد كه به طور كامل بر محور حج سروده شده است؛ چنان كه در مطلع يكى از اين قصايد آمده است:

دارم آهنگ حجاز، اى بت عشاق نواز راست ساز و نوايى ز پى راه حجاز. ⁵

اين غزل تا آخر با استفاده از مفاهيم و اصطلاحات حج شكل گرفته است. همين وضع را در قصيده اى با مطلع زير شاهديم:

اى سر كوى تو را كعبه رسانيده سلام عاشقان را حرم كعبه كوى تو مقام» ⁶

باديۀ عرب كجاست؟