133
(وَ اللهُ أَخْرَجَكُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ لا تَعْلَمُونَ شَيْئاً وَ جَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَ الأَبْصارَ وَ الأَفْئِدَةَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُون) . 1
«خداوند شما را از شكم مادرانتان - در حالى كه چيزى نمىدانستيد - بيرون آورد و براى شما گوش، چشم و دلها را قرار داد، باشد كه سپاسگزارى كنيد.»
استاد مطهرى مىنويسد: شناختهاى حسى به منزلۀ تغذيه روح انسان هستند. . . كه به او استعداد مىدهند. . . اصول اوليه بديهى عقلى فطرى در روح او جوانه بزند.» 2
2. عقل
از منابع مهم معرفت در نزد اماميه، «عقل» است و كسب معرفت از راه استدلال هاى عقلى، به ويژه قياس برهانى، از مهمترين راه هاى معرفت به حساب مىآيد، اگرچه در ميزان استقلال عقل در معرفت و محدودۀ آن، اختلاف نظر وجود دارد، اما در منبع بودن عقل و اعتبار روش عقلى اتفاقنظر است.
قرآن كريم در به كارگيرى عقل براى معرفت بسيار تأكيد مىكند و نزديك به پنجاه بار به «تعقل» و قريب به بيست بار به «تفكر» دعوت كرده است؛ چنانكه كسانى را شايستۀ هدايت مىداند كه خردمند باشند 3و كسانى را روىگردان از دين توحيد مىداند كه در سفاهت و بىخردى فرو افتاده باشند.
در مقام اول مىفرمايد: (فَبَشِّرْ عِبادِ الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ أُولئِكَ الَّذِينَ هَداهُمُ اللهُ وَ أُولئِكَ هُمْ أُولُوا الأَلْباب) ؛ 4«پس اى پيامبر، بشارت بده به آن دسته از بندگانم كه سخنها را مىشنوند و از بهترين آنها پيروى مىكنند. اينان كسانى هستند كه خدا هدايتشان كرده و اينان خردمندان ا ند.»
و در مورد دسته دوم مىفرمايد: (وَ مَنْ يَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ إِبْراهيمَ إِلاَّ مَنْ سَفِهَ نَفْسَه) ؛ 5«چه كسى از آيين ابراهيم روى برمىتابد جز آنكه به سبكمغزى گراييد؟»
در روايات نبوى و اهل بيت گرامش نيز بر خرد ورزى بسيار تأكيد شده است؛ چنانكه در روايتى از پيامبر گرامى (ص) اساس ديندارى عقل معرفى شده است و كسى كه عقل ندارد جزو دينداران به حساب نمىآيد؛ چنانكه مىفرمايد: «وَقَالَ (ص) إِنَّمَا يُدْرَكُ الْخَيْرُ كُلُّهُ بِالْعَقْلِ وَلاَدِينَ لِمَنْ لاَعَقْلَ لَهُ» . 6
و در حديث ديگر ابن عباس از پيامبر گرامى گزارش مىكند:
«لِكُلِّ شَىْءٍ آلَةٌ وَ عُدَّةٌ وَ آلَةُ الْمُؤْمِنِ وَ عُدَّتُهُ الْعَقْلُ، وَ لِكُلِّ شَىْءٍ مَطِيَّةٌ وَ مَطِيَّةُ الْمَرْءِ الْعَقْلُ، وَ لِكُلِّ شَىْءٍ غَايَةٌ وَ غَايَةُ الْعِبَادَةِ الْعَقْلُ، وَ لِكُلِّ قَوْمٍ رَاعٍ وَ رَاعِى الْعَابِدِينَ الْعَقْلُ، وَ لِكُلِّ تَاجِرٍ بِضَاعَةٌ وَ بِضَاعَةُ الْمُجْتَهِدِينَ الْعَقْلُ، وَ لِكُلِّ خَرَابٍ عِمَارَةٌ وَ عِمَارَةُ الآخِرَةِ الْعَقْلُ، وَ لِكُلِّ سَفْرٍ