78
خاتمه
چند مطلب در اينجا مناسب يادآورى شود:
اول:
اگر پزشكى كه متعهّد، متخصّص و متدين است تشخيص دهد فلان شخص نبايد به حج برود؛ اگر تشخيص او اين است كه سالهاى بعد مىتواند به حج رود، آن شخص بايد حج خود را تأخير بيندازد و حج براى او فوريت ندارد و اگر تشخيص دهد كه آن فرد هيچوقت نبايد به حج برود، تشخيص پزشك از نظر شرعى قابل اعتماد است و طبق نظر او عمل مىشود؛ زيرا يكى از شرايط وجوبِ حج، استطاعت بدنى است و با اين فرض چنين كسى استطاعت بدنى ندارد. لذا در بعضى از موارد، حج بهطور كلى بر او واجب نيست و در بعضى از موارد لازم است نايب بگيرد و حج به نيابت او انجام مىشود.
همچنين اگر پزشك تشخيص داد كه نميتواند طواف يا اعمال ديگر را انجام دهد، چنين فردى به آنچه وظيفۀ بيماران و معذورين است و در مناسك مراجع عظام ذكر شده، عمل مىكند؛ مثلاً طواف يا سعى را با ويلچر انجام مىدهد يا رمى جمرات را در شب انجام مىدهد و يا نايب مىگيرد.