167نماز و روزه و ديگر احكام تكليفى است و مسأل استطاعت كه شرط وجوب آن است، فقط در ماليت نيست بلكه مطلق توان‌مندى كه بتواند و شرايط آماده باشد، شخص مستطيع خواهد بود و اما اگر استطاعت به هر معنى كه فرض شود ممكن نباشد مانند واقع خونين مكه كه براى جمهورى اسلامى ايران واقع شد، استطاعت ميسّر نيست و اين سفر از عهد شخص خارج است ولى استطاعت شرطى است كه مخصوص به زمان خاصى نيست؛ يعنى در هر زمان و در هر موقعيت، اگر تحقق پيدا كند الزام آن محقق مى‌شود و بر طبق فتواى فقهاى شيعه، بعد از مرگ شخص اگر با شرط استطاعت از دنيا برود، بر ورثه لازم است كه از اموال او اين فريض الهى را به صورت نايب خود و يا ديگرى انجام دهند.
معرفت به خدا يا فلسف لزوم حج
بر هيچ عارف و عالمى پوشيده نيست كه غرض از احكام الهى اين است كه انسان‌ها و گروه‌هاى اجتماعى در يك جامع سالم و معنوى به زندگى خويش ادامه دهند و اين مسأله هم در گرو معرفت به خداى تبارك و تعالى است كه از باب
«مَنْ عَرَفَ نَفْسَهُ فَقَدْ عَرَفَ رَبَّهُ» به معرفت خدا نايل مى‌گردد و به سعادت ابدى دست پيدا مى‌كند و احكام الهى - كه از جمل آن‌ها حج است - براى خودسازى و معرفت به خدا است ولى بحثى در اينجا مطرح مى‌شود كه در خور اهميت است و آن بحث اين است كه آيا احكام الهى، با قطع نظر از اهداف و غايات ارزش ذاتى كه دارند و يا اين‌كه ارزش از آنِ غايات است در پاسخ به اين مسئله خواهيم گفت: اگر چه احكام الهى چون از حكيم مطلق منشأ مى‌شود داراى ارزش است ولى آن‌چه مهم و ارزش واقعى دارد، غايات و اهداف مى‌باشند و اگر در اين باب به كتاب نهج‌البلاغه كه از آثار و اقوال ارزند اميرمؤمنان، على‌بن ابى‌طالب است مراجعه كنيم خواهيم ديد كه