168آن حضرت معرفت دينى را ملاك و معيار قرار داده است؛ زيرا حضرت در آنجا مى‌فرمايد:
«أَوَّلُ الدِّينِ مَعْرِفَتُه» ؛ 1يعنى اساس و پايۀ دين، معرفت دين و در نتيجه معرفت خدا است و نامى از احكام الهى نبرده است، بلكه به‌طور مطلق فرمود: نماز و روزه كه دستورات دينى هستند، به عنوان مقدمه براى غايت كه معرفت است مدّ نظر قرار داده شده‌اند. باز براى تأييد مطلب به كلام خداوند استناد مى‌كنيم:
خداوند در قرآن مى‌فرمايد: (إِنَّا خَلَقْناكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَ أُنْثى وَ جَعَلْناكُمْ شُعُوباً وَ قَبائِلَ لِتَعارَفُوا إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاكُمْ) (حجرات: 13) . بر اهل ادب پوشيده نيست كه تأكيد آيۀ شريفه بر محور غايت‌مندى كه تعارف و شناخت و معرفت است، مى‌چرخد و حرف «لام» در جمل (لِتَعارَفُوا) دليل ديگرى است.
و باز در آيۀ ديگر داريم: (إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهَى عَنِ الْفَحْشاءِ وَ الْمُنْكَرِ وَ لَذِكْرُ) (عنكبوت: 45) يعنى نمازى بر شما واجب است كه شما را از فواحش و منكرات دور كند. اكنون در بحث حج مى‌گوييم: غرض از حج مانند بقى احكام الهى معرفت خويش و جامع خود و گروه‌هاى اجتماعى است كه در نتيجه به معرفت خداوند برسيم تا جامعه‌اى سالم از مسلمين عارف و زاهد برپا كنيم و در همان آيۀ شريف قبل، در ادامه خداوند مى‌فرمايد: ما حج را واجب كرديم تا بركتى براى جهانيان به‌وجود آيد و اما خداوند خود غنى و بى‌نياز است.
مرحوم طبرسى بار ديگر در اين باب، در جوامع الجامع (ص192) در ذيل آيۀ شريف (مَنْ دَخَلَهُ كانَ آمِناً) مى‌فرمايد: تحقيق بر اين است هركسى كه داخل در بيت‌الله شود و به آن چه خداوند واجب كرده معرفت پيدا كند، از آتش جهنم در امان است و گفتنى است كه بحث معرفت و عارف بودن مطرح شده است.
نتيجه‌گيرى
نتيجه بحث در اين باب است كه فلسف وجوب حج، در واقع معرفت به خود و جامعه و در نتيجه معرفت به خداوند است؛ به‌طورى‌كه يكى از مراسم مهم اعمال حج عرفات است و اين مشعر بر اين است كه فرد حاجى در صحراى عرفات آن‌چنان غرق در خدا مى‌شود كه خويشتن خويش را فراموش مى‌كند و هم عوامل مادى ناديده گرفته مى‌شود و چنان در جوش و خروش مى‌افتد تا به محبوب و معشوق خويش برسد و از آلودگى‌ها و مفاسد