164
فلسفه و يا مصلحت تحوّل قبله از بيت المقدس به جانب مكۀ معظم
از سؤال‌هاى اساسى و به تعبير ديگر از اشكالاتى كه مطرح گرديده، اين است كه «چرا قبلۀ اوليه از زمان پيامبرخدا (ص) به جانب مكه تغيير يافت؟» گرچه اين بحث چندان ارتباطى به بحث ما ندارد ولى براى آشنايى به پاسخ آن سؤال مى‌پردازيم و در واقع اين بحث، بحثى كلامى است كه آيا در خداوند بداء و پشيمانى وجود دارد و با توجه به اين‌كه حكيم مطلق، آگاه به تمام مصالح است، چگونه اين تحوّل انجام گرفت؟ در پاسخ به اين پرسش، بايد به دو نكته توجه كرد:
1. مرحوم آخوند خراسانى كه از اصوليون و فقهاى توانمند بوده، در كتاب مشهور «كفاية الأصول» 1مى‌نويسد: خداوند، حكيم مطلق است و در او پشيمانى راه ندارد و مسألۀ تحوّل منوط به مصلحت است؛ يعنى ظرف مصلحت به اتمام مى‌رسد و اين مصلحت مظروف ديگرى را مى‌طلبد؛ يعنى خداوند به پيامبران اعلام مى‌كندكه مصلحت توجه مسلمين از جهت قبله در سرزمين مكه بايد ادامه پيدا كند.
در اين باب مطلب ارزنده‌اى نيز از مرحوم صدوق در كتاب علل الشرايع (ص396) 2مطرح شده كه منزلت و مقام او و كتاب ياد شده بر اهل تحقيق پوشيده نيست. وى سه مسأله را مطرح مى‌كند كه ما به قسمت نخست اكتفا مى‌كنيم؛ او مى‌گويد: علت اين‌كه بيت الله الحرام در وسط زمين قرار گرفته، روايتى است كه محمدبن سنان، از على بن موسى‌الرضا نقل مى‌كند. اين روايت در پاسخ پرسش‌هايى بود كه به‌صورت مكتوب به امام نوشته مى‌شد.
يكى از آن پرسش‌ها، در رابطه با مسألۀ ياد شده است و امام (ع) در پاسخ مى‌فرمايند: چون سرزمين مكه در وسط زمين قرار گرفته و آن سرزمين جايى است كه وسعت و انبساط آن از درون آن است و هر بادى كه در دنيا بوزد خروج آن از درون ركن شامى است و آن مكان اولين بقعۀ بنا شده در روى زمين است؛ زيرا در وسط قرار گرفته تا اين فريضه براى همۀ اهل شرق و غرب، به‌طور مساوى باشد.
استطاعت براى حج
همان‌گونه كه اشاره شد، حج از واجبات مشروط است و مهم‌ترين شرط آن استطاعت مى‌باشد ولى بحث مهم اين است كه مقصود و مراد از «استطاعت» چيست؟ آيا مراد استطاعت