165مالى است كه فرد اكملِ آن است و يا مطلقِ استطاعت است؟ در اينجا با بيان آيه شريفه كه در سورۀ آل عمران آمده، به بررسى مسئله مى‌پردازيم ولى بحث ما منحصراً در استطاعت نيست.

آيۀ شريفۀ (إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبارَكاً) . ¹

و براى تفسير و توضيح آيۀ شريفه به دو كتاب تفسيرى؛ «جوامع الجامع» (زمخشرى، از اهل سنت و جماعت) و «مجمع البيان» (از مرحوم شيخ طبرسى كه از اعيان شيعه است) مراجعه مى‌كنيم. اما آنچه كه زمخشرى در كتاب تفسير كبير كشاف در مورد آيه شريفه (وَ لِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلاً) مى‌گويد، مطلب روشن خواهد شد:

خلاصۀ گفتار زمخشرى در باب استطاعت آن است كه او مى‌گويد: از پيامبر بزرگ اسلام نقل شده است كه آن حضرت فرمودند: مقصود از استطاعت، زاد و توشه است. به نظر مى‌رسد اين روايت با قطع نظر از سند آن، از نظر دلالت مخدوش است؛ چرا مقصود از استطاعت؛ اعم از مالى و غير مالى نباشد؟ معلوم است كه در مفهوم اين واژه، ماليت به تنهايى مطرح نيست. در اينجا جاى دفاع از اين اشكال باقى است؛ زيرا ممكن است گفته شود مقصود اين است كه «ماليت» ، فرد اكملِ استطاعت است. زمخشرى روايت ديگرى از ابن‌زبير نقل مى‌كند كه مقصود از استطاعت، مقدار و اندازۀ قوت و توان خويش اطمينان داشته باشد حج بر او واجب و لازم است؛ زيرا گاهى انسان زاد و توشه دارد اما توان سفر ندارد و گاه توان سفر دارد اما زاد و توشه ندارد.

و بحث ديگرى كه در اينجا مطرح است، اين است كه بايد ديد وجوب حج تا چه اندازه در پيشگاه خداوند داراى اهميت است. آن‌چه زمخشرى در اين باب بيان مى‌كند اين است كه آيۀ شريفه داراى چندين تأكيد است:

1. تقديم جار و مجرور؛ در اينجا از جملۀ خبريه، معناى انشايى قصد شده و اين خود تأكيدى است بر مسألۀ حج، به اين معنى كه اين حق واجب از عهد مردم خارج نمى‌شود مگر اين‌كه به عمل آن بپردازند.

2. ذكر كلمۀ «النَّاس» و بدل واقع شدن (مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلاً) ، و اين از باب فصاحت و بلاغت، تأكيد در تأكيد است و هم اين‌كه بدل در واقع تكرار مبدل منه و تأكيد از آن است.