163
گرچه اين مسأله در ظاهر معلوم و روشن است اما عمق آن نيازمند پژوهش و كاوشى دقيق مى‌باشد و از اهميت آن، همين مقدار بس كه تمام فرَق اسلامى - با اختلاف نظراتى كه موجود است - جايگاه خاص آن را مد نظر قرار داده‌اند و در پايان بحث روشن خواهد شد كه اگر جوامع اسلامى به واقعيت موضوع توجه داشته باشند و اهميت وحدت را مد نظر قرار دهند، اختلافات موجود از ميان خواهد رفت و جامعه‌اى نمايانگر قدرت جهان اسلام خواهيم داشت.
تحليل مفهومى حج
كتب لغت، 1«حج» را به قصد و اراده معنا كرده‌اند و در اصطلاح متشرعه، حج عبارت است از اعمال و احكامى كه مسلمانان در زمان خاص بايد به اجراى آن اقدام كنند. بحثى كه به نظر مى‌آيد براى خوانندگان، به ويژه صاحب نظران مفيد باشد، اين است كه آيا حج از حقايق شرعيه است يا متشرعه؟ آنچه از اصوليون شيعه، به خصوص مرحوم صاحب معالم 2تشريح شده، چنين است:
الفاظى چون صلاة، حج و. . . غير از حقايق متشرعه مى‌باشند و براى حقايق شرعيه دلايلى را مطرح كرده‌اند كه جاى گفتار آن در اينجا نيست و باز بحث ديگرى كه در اينجا مطرح است، اين است كه آيا بين معناى لغوى حج و اصطلاحى تناسب وجود دارد يا خير؟ پاسخ اين است كه اهل اصطلاح، قطعاً تناسب را مد نظر قرار مى‌دهند؛ مثلاً در صلاة، معناى لغوى آن، كه «دعا» است با اعمال مخصوصه مناسبت دارد و در حج هم اين تناسب موجود است؛ زيرا انجام اعمال حج بدون قصد و اراده مقبول خداوند نمى‌باشد.
وجوب حج از ديدگاه اسلام
از جمله اعمالى كه ميان فقهاى فرق اسلامى واجب شمرده شده، فريضۀ حج است، ولى بحث مفيد و علمى آن، در اين است كه حج چگونه واجبى است، آيا واجب مطلق است يا واجب مشروط؟ در توضيح واجب مطلق، مى‌توان گفت كه وجوب آن با قطع نظر از شرايط عامه، مشروط و مقيد به چيزى نيست؛ مانند وجوب نماز. اما واجب مشروط آن است كه وجوب آن مشروط و مقيد به قيد ديگر است، مانند حج كه واجب مشروط است و شرط آن «استطاعت» است.