96«اى افراد بشر، بدانيد كه اله و خداى همۀ شما يك و يگانه است؛ تسليم اوامر حق تعالى شويد و اى فرستادۀ خدا، مژده و بشارت بده به سعادت و فضيلت و نجات از عذاب و عيش گوارا، به كسانى كه متواضع و مطيع امر الهى شده‌اند.»26
حج‌گزار با تسليم محض در برابر دستورات حق و انجام مناسك آن، با تواضع و فروتنى تمام، مى‌تواند به مقام «اخبات» (تسليم و تواضع) برسد. از نظر قرآن «مخبتين» كسانى هستند كه داراى چهار صفت حميده و پسنديده باشند:
* اول، از اوصاف نيكوى مخبتين چنين است كه وقتى اسم خدا برده مى‌شود، از هيبت اشراق نور معرفت و اشعّۀ جلال ربّانى و انوار عظمت الهى قلب‌هاى آن‌ها لرزان مى‌شود و از ترس سخط ايزدى، دل‌هاى آنان ترسان مى‌گردد.
* دوم، از صفت نيك آن‌ها چنين است كه بر آنچه از مكروهات و ناملايمات طبيعى و نفسانى و ناگوارى‌ها كه به‌آن‌ها اصابت مى‌نمايد صابر و بردبارند و خوددارى مى‌نمايند.
* سوم، از اوصاف مخبتين آن است كه آنان در نمازها ايستادگى مى‌نمايند و نماز را اهميت مى‌دهند وهر نمازى را با مراعات اجزا وشرايط آن در وقتش‌كه براى آن مقرر گرديده به‌جا مى‌آورند.
* چهارم، از صفات برجستۀ «مخبتين» چنين است كه از آنچه به‌آن‌ها روزى داده‌ايم در راه خدا انفاق مى‌نمايند.27
ديده از غير تماشاى ت--و بر دوخته باد t زآتش عشق تو جان و دل ما سوخته باد!28
در بارۀ ( وَ بَشِّرِ الْمُخْبِتِين ) نوشته‌اند: مژده ده مشتاقان را به سعادت لقا، كه هيچ مژده‌اى از اين فرح‌افزاتر نيست. «ابوالفتوح رازى» نيز مى‌نويسد:
«مخبتين متواضعان باشند. ( وَجِلَتْ قُلُوبُهُم ) ؛ «وجل» دل را به ترس داشتن است؛ يعنى، چون پرتو جلال حق بر دل‌هايشان تابيده، روشنايى بزرگ اِلَه از دلشان نمودار شده است. «وجل» در هنگام ذكر حق به آن اندازه است كه حق در دل شخص تجلّى كند.»29
هركه را نور تجلّى شد فزون
خشيت و خوفش بود از حد برون
تفسير «روح البيان» دربارۀ (وَ الصَّابِرِينَ عَلى ما أَصابَهُم) مى‌نويسد:
«آن‌هاكه در زير انجام حكم خداوندى و سرنوشت او خاموش‌اند و آن را بد نمى‌دانند، نه آرزوى آسايش از آن دارند و نه چشم به گشايش؛ بلكه از دل و جان تسليم به تقدير هستند؛ چنان‌كه حافظ گفته است:
اگر به لطف بخوانى مزيد الطاف است
وگر، به قهر برانى درون ما صاف است
به دُرد و صاف تو را حكم نيست دم دركش
كه هرچه ساقى ما كرد عين الطاف است
30
همۀ يكتاپرستان، به خصوص حج‌گزاران، توجّه دارندكه آفريدگارشان، خداى واحد، بى‌نياز و يكتاست‌كه در برابر دستوراتش بايد بى چون و چرا تسليم باشند و حج هم از جمله دستوراتى است كه براى امّت‌هاى پيشين نيز مقرّر شده بود (هر چند با اختلافاتى در مناسك و مكان قربانى و. . .) ؛ امّا آنچه مهم است اين‌كه همه در برابر حق و در انجام مناسك حج، مطيع، فروتن، خاشع و متواضع باشند. در تفسير «الفواتح الالهيه» آمده است: