87صبر و استقامتىكه قرآن بهآن سفارش مىكند، گاه:
- در مقابل مصائبى است كه به شخص انسان مى رسد،
- در برابر آزارى است كه دوستان به او مى دهند،
- در مقابل بدگويىها و بدزبانىهاست،
- از ناحيۀ كج انديشان است،
- از سوى بدانديشان است،
- از سوى جاهلان و نادانان است
- از سوى آگاهان بدخواه است.74
گزيده سخن آن كه: استقامت عملى، متانت و وقار روحى و مقاومت در برابر سختى و دشوارى از والايىهاى روحى و سجاياى اخلاقى پيامبران بوده است و بر وارثان انبيا و مبلغانىكه رسالتهاى الهى پيامبران را عهده دار شدهاند، اين خوى و خصلت واجب و ضرورى است.
قرآن مجيد مىفرمايد:
«فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللهِ حَقٌّ وَ لاَ يَسْتَخِفَّنَّكَ الَّذينَ لاَ يُوقِنُونَ» .75
«پس صبر پيشه كن كه وعدۀ خدا حق است و مبادا آنان كه به مرحله يقين نرسيده اند تو را بى ثابت و سبكسر گردانند.»
فصل دهم: تواضع و فروتنى
روح هر چه بلند و انديشه هر چه والا باشد، فروتنى و تواضع بيشترى در انسان ايجاد مىكند. آنانكه به سرچشمه و معارف اسلامى نزديكترند، اين ويژگى از آنان زيبندهتر است.
بر مبلّغان لازم است كه خود را با خوى نيك (تواضع) بيارايند و از (كبر) و خودبزرگ بينى و خود بزرگ پندارى بپيرايند. تواضع ميوۀ درختِ دانش است؛ «التَّوَاضُع ثَمَرۀُ الْعِلْمِ» .76
سرفرو مىآورد هر شاخه از بار آورى
ميكند افتادگى انسان اگر دانا شود
امير مؤمنان (ع) اساس علم و دانش را تواضع و فروتنى مىداند؛ «رَأْسُ الْعِلْمِ التَّوَاضُع» .77
كسىكه به خاطر دانايى وآشنايى با يك سرى اصطلاحات و مباحث علمى، خود را بالاتراز ديگران مىبيند، او گرفتار كبر و خود برتربينى است و اين حالت زاييدۀ علم در انسانهاى كم ظرفيت است. علم اگر رنگ الهى داشته باشد و عالم اگرانگيزۀ خدايى، نه تنها گرفتار كبر و غرور نمىشود كه عامل فروتنى و (خفض جناح) مىگردد؛ رعايت تواضع براى مبلّغان كه رابطهاى مستقيم و فراگير با مردم دارند، سزاوارتر است. اينان بايد درآهنگ سخن و تن صدا و لحن كلام و شيوۀ جواب دادن حتى در شيوۀ راه رفتن و كيفيت بحث و مجادله و بالأخره در تمام حركات و سكنات خود نمودها و نشانههاى تواضع و فروتنى را بياموزانند.
مبلّغان در هنگام حضور در مجالس و محافل و زمان برخورد با همنوعان و نيز در پذيرفتن دعوت تهىدستان وبرخورد با مستضعفان و زيردستان، بايد درعمل درس تواضع و برخورد انسان دوستانه بدهند. قرآنكريم دراين باره، به پيامبر (ص) چنين رهنمود مىدهد:
وَ اخْفِضْ جَناحَكَ لِلْمُؤْمِنِينَ ؛78 «در برابر مؤمنان فروتن باش.»
مبلّغ بايد كانون مهر باشد و سايۀ عطوفتش را بر سر همه بگسترد و مانند پدرى مهربان و رؤوف، فرزندان مكتبىِ خويش را با كمال تواضع به ارزشها فرا خواند. فخر و افتخار خود را در بندگى ببيند و عظمت و عزّت خويش را در «تواضع» بجويد. همواره رفتارش يادآور اسوههاى علمى مكتب باشد مگر نه اين است كه در سيرۀ عملى پيامبر (ص) مىخوانيم:
«هرگاه برجايى مىرفت و همراهش جمعى از اصحاب مىرفتند، معمولاً پشت سر آنان بود، نه جلوتر. به همه سلام مىكرد، حتى بهكودكان. با حوصله به سخنان هرگوينده گوش مىكرد. وقتى سواره بود نمىگذاشت كسى پياده همراهش حركت كند يا او را با خود سوار مىكرد يا ( اگر طرف قبول نمىكرد) مىفرمود: جلوتر برو در فلان مكان منتظر باش. دركارهاى خانه كمك مىكرد. به