62آيد؛ شايد در اين قسم از زمين شوره زار خرما خوب شود و قاعدۀ كلّيه نداشته باشد، به دليل اين كه در اين جا با اين شورى زمين اكثر جاها آبش شيرين است و در شرقى اين مسجد به فاصله ده دقيقه، مسجد فضيخ در قريۀ قربان واقع شده و مسجد مزبور مخروبه است؛ طولش تقريباً بيست ذرع و عرضش سه ذرع، قدرى از اين مسجد را به چوب خرما پوشيده‌اند و بيشترش سقف ندارد و صحن هم دارد كه ديوار دور او باقى است. وقتى حضرت رسول الله بنى نضير را محاصره فرمودند، خيمۀ مبارك را در نزديكى اين مسجد زده و شش شب در اين مكان نماز خواندند و به قولى حضرت اميرالمؤمنين در همين مسجد فضيخ ردّ شمس نمودند و در ميانۀ اين دو مسجد، مسجد شمس كه شارب امّ ابراهيم نامند، در دامنۀ كوه كائن است و مشربۀ امّ ابراهيم از عوالى مدينه و عبارت از ماريۀ قبطيه مادر ابراهيم - پسر حضرت رسول الله - است كه حضرت يك ماه بر زنان خود خشم فرموده در اين جا اقامت نمودند. مسجد كوچكى از سنگ در اين جا ساخته‌اند. اكنون خراب شده و سقف ندارد. ديوار طرف قبلى آن آباد است و سه طرفش خراب. صد هزار افسوس دارد از همچو مساجد و اماكن شريفه كه محل نزول ملائكه و قرآن و معبد حضرت پيغمبر آخرالزمان بوده، اعراب آن قدر تغافل نموده و همه را خراب كرده‌اند و در آبادى‌اش به هيچ وجه كوشش و سعى نمى‌نمايند كه عن‌قريب منهدم خواهد شد.
چون بندۀ درگاه در اين مساجد شريف به همراهى نواب والا شاهزاده حاجى معتمدالدوله رفته و نماز خوانده، هميشه اين محبّت را كه فرمودند در نظر دارم [. . . سه سطر را قلم زده است].
آبى كه به مدينه به واسطۀ قنات جارى است؛ از دامنۀ همين كوه قبا است. بلندى اين زمين قباست، چنانچه مذكور شد كه در بهار فصل طغيان آب‌هاى اطراف قبا به ميان مدينه جارى شده و از پهلوى شهر گذشته و به قريۀ الغابه مذكوره سارى، بعد مخلوط به آب وادى بطحان مى‌شود.
دقيق ۀ
اين آب را عين ذرقاء گويند كه از ميان چندين چاه و شهر جارى مى‌شود؛ يكى از چاه‌هايش را عين ادريس گويند. اين چاه در ناحيۀ قبا واقع و به نهايت آبش با مزه است كه به واسطه آب دهان مبارك حضرت رسول الله بركات پيدا كرده [. . . دو و نيم سطر را قلم زده است] و نخلستان و باغات و سبزى‌كارى زياد در قراء اطراف مدينه به خصوص در همين حول و حوش قريۀ قبا دارد و قريتينِ قربان و عوالى در غربى قريۀ قبا به بُعد يك ساعت و نيم - تقريباً - واقع است.
در مشرق مدينه به فاصلۀ ربع ساعت قريۀ مائده واقع گرديده و سه ربع ساعت كه از اين قريه مى‌گذرد به مدفن سيدنا على العُريد يا على العُريض، كه از اولاد حضرت اميرالمؤمنين (ع) است مى‌رسد و اين امام‌زاده در حرۀ سياه يعنى ريگستان سياه واقع شده كه محل عبور حاج جبلى از پهلوى همين امام‌زاده است و حرّه مابين مشرق و جنوب مدينه واقع گرديده. در جنوب و مغرب مدينه، حرّه بنى النضير است كه قتل يزيد بن معاويه در ماه ذى الحجۀ الحرام شصت و سه هجرى در آن مكان واقع شده كه اكنون قبور حرّه در آنجا معروف است. [. . . پنج سطر آخر را قلم زده است و پس از آن هم نسخه را ناتمام گذاشته].
رَبَّنا لا تُؤاخِذْنا إنْ نَسينا أوْ أخْطَأْنا . در اين جا نسخۀ - تعريف المدينه - به پايان مى‌رسد.