110شده است. براى هر بحث و متن تاريخى، چندين نقشه تاريخى ارائه شده است. در پايان اين بخش، از نفوذ تشيع در كشورهاى مالزى، اندونزى و تايلند نيز سخن به ميان آمده است.
فصل دهم؛ «تشيع در قفقاز و تركيه» كه از شيعيان آذربايجان و همين طور استانبول و ديگر شهرهاى تركيه سخن گفته شده و بحثى نيز دربارۀ علويان صورت گرفته است.
فصل يازدهم؛ «تشيع در اروپا» كه بيشتر مربوط به قرن اخير است. در اين فصل از شيعيان بريتانيا، آلمان و همين طور ايتاليا و بلژيك به اجمال بحث شده است.
فصل دوازدهم؛ «تشيع در آمريكا» و كاناداست كه از برخى مؤسسات و تشكل‌هاى شيعى به اجمال سخن به ميان آمده است.
واكنش‌هاى متفاوت علماى شيعه در برابر نامۀ موسوم به «بيانيه فرهيختگان شيعه» :
تأييد على الامين، تأمل فضل‌الله، انتقاد النمر و خوددارى الصفار از اظهارنظر
مهدى سرحدى
- سيد على الأمين، از مراجع شيعه با تأييد مفاد نامه‌اى كه تنها روزنامۀ الوطن نسبت به انتشار آن اقدام كرد، آن را تلاشى براى تحكيم و تقويت ارتباط شيعيان عرب زبان با ملت‌ها، دولت‌ها و سرزمين‌هاى خود دانست و تصريح كرد: «بازنگرى در برخى از آداب و سننى كه ريشه در شرع اسلام ندارند، مورد تأييد و حمايت ماست و خواهان آن هستيم كه شيعيان، شعائر دين را مطابق با آنچه ائمۀ اهل بيت (عليهم السلام) فرمان داده‌اند، به انجام رسانند.»
- سيد محمد حسين فضل‌الله يكى ديگر از مراجع شيعه، اظهارنظر دربارۀ بيانيۀ11 تن از فرهيختگان شيعه را «تازمانِ شفاف‌تر شدن موضوع» به تعويق انداخت و به زمان ديگرى واگذاشت. شيخ حسن الصفار نيز از اظهارنظر در بارۀ بيانيۀ مذكور خوددارى كرد. اما سيد حسن النمر با اعتراض نسبت به اين بيانيه، انتقاداتى را مطرح كرد كه از آن جمله مى‌توان به خلط مباحث اجتماعى و نظرى، عدم توجه به روش علمى بحث، حمله به فقها و علما و انكار مواردى كه جزو ضروريات مذهب به شمار مى‌آيد اشاره كرد.
- شيخ محمد عمير از فعالان فرهنگى- اجتماعى استان قطيف نيز با رويكردى محتاطانه نسبت به بسيارى از موارد مذكور در اين بيانيه تصريح كرد: «انتقادى كه در اين بيانيه نسبت به مسألۀ ولايت فقيه مطرح شده، مغرضانه است و به اختلاف نظر علماى شيعه دربارۀ آن (مانند هر مسألۀ ديگر فقهى و اجتهادى) توجه نشده است.
محافل شيعى در قبال فراخوان اعلام شده براى «تصحيح عقايد شيعيان» كه از سوى 11 تن از افراد موسوم به «فرهيختگان شيعه» صورت گرفته است، واكنش‌هاى متفاوتى نشان داده‌اند و در وضعيتى كه حسن الصفار از اظهار نظر در اين باره خوددارى مى‌كند، حسن النمر به خبرنگار الوطن توضيحاتى ارائه كرد كه به تعبير خود وى، «نكاتى ابتدايى» را شامل مى‌شود. وى تصريح كرد: «آنچه اكنون بيان مى‌كنم، انتقادات مقدماتى در بارۀ بيانيۀ اشخاصى است كه خود را «فرهيختگان شيعه» ناميده‌اند و در خصوص تصحيح روند عملى شيعيان در جهان عرب مطالبى بيان كرده‌اند، هرچند برخى از اظهارات آنان تنها به شيعيان مربوط نمى‌شود و اهل سنت را نيز در بر مى‌گيرد و برخى ديگر نيز نيازمند تحليل و بررسى گسترده و فراگير است كه اشكالات رويكرد آنان را آشكار سازد، اما به طور خلاصه مى‌توان در اين باره چنين گفت:
1. روشى كه نامبردگان در بيان مطالب مورد نظر خود به كار برده‌اند، علمى نيست؛ چرا كه به طور آشكار مسائل را با هم خلط كرده و درآميخته‌اند و چنان كه اهل فن مى‌دانند، مسائل اعتقادى بايد به شيوه‌اى متفاوت با مسائل فقهى مورد بررسى قرار گيرد. اين اشكال از آنجا ناشى شده است كه امضاكنندگان بيانيه