78ها همۀ عقلاى اجلاس مات و مبهوت مانده بودند كه اين آقاى دكتر طنطاوى كه فرق بين «حوار» و « هوار» را نمىداند چطور شده است رييس دانشگاه الأزهر!
براى من البته اين صحنه چندان تعجب آور نبود چون در سال 1374 كه به مصر رفته بودم و آن زمان همين آقاى طنطاوى مفتى مصر و رييس محاكم آن كشور بود، در محلّ كارش ضمن صحبتى كه دربارۀ چگونگى صدور فتوا و حدود اختياراتش با او داشتم، از او دربارۀ چگونگى صدور حكم اعدام متهمين و عفو محكومان به اعدام كه سؤال كردم، معلوم شد جناب مفتى فقط يك ماشين امضاست و حكم اصلى را حسنى مبارك صادر مىكند تا بتواند بگويد: «أنا أحيى و أميت» ! خوب طبيعى است كه چنين شخصى به خاطر اينهمه امتيازكه مىدهد ارتقاء درجه پيدا كند و به مقام عالى رياست الأزهر منصوب شود؛ مقامى كه عزل و نصبش در اختيار همان آقاى حسنى مبارك است!
* * *
شيخ عبدالله بن محسن التركى رييس رابطۀ العالم الاسلامى، آخرين سخنران جلسۀ افتتاحيه بود. او به تناسب مسؤوليتى كه دارد، قاعدتاً بايد همۀ مسلمانها را به همصدا شدن با كسانىكه از مكه سخن اسلام را به گوشها مى رسانند، دعوت كند؛ زيرا اصولاً مؤسسۀ «رابطۀ العالم الاسلامى» حدود 50 سال قبل با هدف فراگير ساختن افكار سلفىها به عنوان اسلام مورد نظر عربستان تأسيس شد و بودجۀ كلانى را كه همواره در اختيار داشته و دارد نيز در همين راه خرج كرده و مىكند ولى يكى از عجايب جلسۀ افتتاحيۀ اجلاس بين المللى گفتگوى اسلامى اين بود كه رييس اين مؤسسه هم برخلاف فلسفۀ وجودى مؤسسۀ متبوع خود گفت: حوار (گفتگو) جوهر اسلام است.
اين سنگينترين جملهاى بودكه درمكۀ تحت سيطرۀ سلفىها آنهم از زبان خود سلفىها مىتوانست شنيده شود. البته آقاى تركى در ادامۀ صحبتش براى آنكه از تهاجم تندروها در امان بماند، اين را هم اضافه كرد كه: «حوار زمينه را براى پيشرفت و رهبرى جامعۀ معاصر فراهم مىكند و ضمناً معنايش به هيچوجه تنازل از اعتقادات نيست بلكه همانطور كه قرآن كريم فرموده: لَكُمْ دينُكُمْ وَ لِىَ دين سورۀ مباركۀ «كافرون» كه اين آيۀ شريفه، نكته محورىآن است در مكه نازل شده و مربوط به زمانى است كه پيامبر خدا9 در تنگناى محاصرۀ كفار قرار داشتند و اقتضاى زمان و مكان ايجاب مى كرد از چنين موضعى باكفار برخورد كنند. استناد رييس رابطۀ العالم الاسلامى به اين آيه هر چند ذهنها را متوجه اين نكته كرد كه او مىخواهد بگويد اين اجلاس كه مقدمۀ گفتگوى اديان است، به معناى كوتاه آمدن ما در برابر اديان ديگر نيست ولى اهل فن متوجه اين نكتۀ ظريفتر هم شدند كه آقاى تركى بدون آنكه تصريح كند، مىخواهد بگويد حتى در برابر مذاهب اسلامى هم ما كوتاه نخواهيم آمد.
قبل از رييس رابطۀ العالم الاسلامى و قبل از مفتى عربستان همانطور كه قبلاً اشاره كردم، آقاى هاشمى رفسنجانى سخنرانى كردند. اين سخنرانى طولانىترين صحبت جلسۀ افتتاحيه و در واقع سخنرانى اصلى بود. ويژگى اين سخنرانى اين بود كه ازچارچوبهاى تشريفاتى فراتر بود وچون حاوى مطالب كاربردى بود، توانست فضاى اجلاس را جدى كند. نكات مهم اين سخنرانى اينها بودند :
- اينهمه عالم صاحبنظر كه در اين اجلاس جمع شدهاند نبايد در عالم الفاظ باقىبمانند بلكه همه بايد با دستاورد خوبى از اين اجلاس برويم.
- پيامبر اسلام اهل مشورت بودند و ما هم بايد مشورت را محور ميثاقمان قرار دهيم.
- اگر پيام اين اجلاس درست منتقل شود، مىتواند آثار مثبت زيادى داشته باشد و بسيارى از مشكلات را حل كند.
- ايناجلاس مىتواند مقدمهاى براىگفتگوى اديان باشد بهشرطآنكه مذاهب اسلامى روى خط مشخصى به توافق برسند.
- پيامبر اسلام اهل كتاب را براى تكيه بر مشتركات دعوت كردند قُلْ يا أَهْلَ الْكِتابِ تَعالَوْا إِلى كَلِمَۀٍ سَواءٍ بَيْنَنا وَ بَيْنَكُمْ أَلاَّ نَعْبُدَ إِلاَّ اللَّهَ وَ لا نُشْرِكَ بِهِ شَيْئاً . ما مسلمانان هم مىتوانيم اهل كتاب را مخاطب چنين دعوتى قرار دهيم ولى قبل از اين اقدام بايد مشكلات خودمان را حل كنيم.
- تعصب از نشانههاى جهل است و شنيدن حرف درست از نشانههاى حكمت و عقل است.
- افراط و تفريط انسان را به جهالت مىرساند ولى اعتدال انسان را در مسيرى قرار مى دهد كه حاضر است به اطراف خود نگاه كند و طبق فرمودۀ قرآن فَبَشِّرْ عِباد الَّذينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَه. . . اقتباس نمايد.
- من به عنوان يك مسلمان شيعۀ اسلام شناس، كه عمرم را در ميدان عمل صرف كردهام، اعلام مىكنم كه مشتركات ما مسلمانان آنقدر زياد است كه فرصتى براى پرداختن به افتراقات باقى نمىماند.
- ما بايد بپذيريم كه ضعيف عمل مى كنيم. آنچه در لبنان، فلسطين، عراق، افغانستان و سودان مىگذرد، نتيجۀ همين عملكرد ضعيف ما مسلمانان است.
- صهيونيسم در اختيار كفر جهانى قرار دارد و ما با سرمايههاى عظيمى كه در جهان اسلام داريم، بايد در مقابل آنها بايستيم و به ملتهاى مسلمان كه تحت ستم قرار دارند كمك كنيم.