52نتيجهگيرى :
عربستان سعودى به لحاظ موقعيت خاص خود همواره نقشى مهم در تحولات منطقهاى و جهان اسلام داشته است. اهميت عربستان سعودى تنها محدود به تأثيرگذارى در بازارهاى انرژى جهان نيست و اين كشور بنا به دلايل تاريخى، جغرافيايى و سوقالجيشى همواره در روند تحولات منطقۀ خاورميانه نقش ايفا كرده است. در سالهاى اخير با كاهش نقش مصر در تحوّلات كشورهاى عربى بر نقش عربستان افزوده شده است. طى دهههاى اخير، رياض هيچگاه در سياست خارجى خود تا اين اندازه با متغيرهاى منطقهاى جديد مواجه نشده بود. سياست خارجى عربستان همواره مبتكرانه و فعال بوده است، اما شرايط كنونى منطقه، موجب شده است كه سياست خارجى عربستان سعودى با مقتضيات تازهاى مواجه شود.
بازگشت مجدد روابط ايران و عربستان به صحنۀ رويارويى و جدال سياسى و ديپلماتيك نمىتواند تأمين كنندۀ منافع جمهورى اسلامى در چنين شرايطى باشد. ايران و عربستان در پايان سومين دهه از مناسبات خود پس از انقلاب، بار ديگر با مقتضيات و شرايط تازهاى مواجه شدهاند. در اين شرايط، افزايش نگرانىهاى سياسى عربستان امرى طبيعى به نظر مىرسد. با توجه به ملاحظات فوق هوشمندى، درايت، تدبير بيشتر و عدم مقابله و مواجهه آشكار، به خصوص در عرصۀ رسانهاى، با عربستان، منافع ملى ايران را به شكلى مطلوبتر تأمين خواهد كرد.
جمهورى اسلامى ايران بايد از هرگونه اقدامى كه به ارائۀ تصويرى نامطلوب از ايران در نزد سعودىها كمك كند، اجتناب ورزد و براى رفع ابهامهاى موجود (كه به خصوص پس از تحولات سياسى سال گذشته ايران در مناسبات طرفين ايجاد شده است) بكوشد. در صورتى كه ايران موفق به القاى اين نكته به سعودىها شود كه تهران نقش، جايگاه و سهم متناسب و معقول عربستان را در معادلات منطقه و بهويژه صحنۀ عراق و ترتيبات امنيتى خليج فارس مدنظر گرفته و آن را لحاظ مىكند، اطمينان خاطرى را كه عربستان از جانب ايران نياز دارد، به دست خواهد آورد.
از جمله مواردىكه در نزديكى بيشتر روابط ايران و عربستان سعودى مىتوان مورد توجه قرار داد، اعمال كنترل و نظارت بيشتر بر برخى از فعاليتها، انتشارات و تبليغات مذهبى آشكارا ضدّ سنى مىباشد. اين كنترل با توجه به قدرت نهادين وهابيت در عربستان و واكنشهاى ضد شيعى و ضد ايرانى آن اهميت فراوانى دارد. البته اين اقدام و تفاهم بايد دو طرفه باشد و عربستان نيز فعاليتهاى ضد شيعى را كنترل نمايد.
مورد ديگر، معطوف كردن بخشى از رقابتهاى منطقهاى به عرصههاى غيرحساسيت برانگيز؛ مانند مسائل اقتصادى به جاى تمركز صرف بر مسائل سياسى و امنيتى است. از نكات ديگر مىتوان به تلاش براى نزديكى ديدگاهها در خصوص مسألۀ فلسطين و دفاع از حقوق مردم فلسطين؛ توجه به راهحلهاى ميانه و مشترك در خصوص ترتيبات امنيتى خليج فارس؛ از جمله امنيت مبتنى بر همكارى و مشاركت منطقهاى؛ تبديل عراق پس از صدام به عاملى براى ثبات منطقهاى، و ارتقاى همكارىهاى ايرانى - عربى در سطح منطقه، اشاره كرد.
لازم به ذكر است كه نشانههاى گرايش جديد، در سفر آقاى هاشمى به عربستان مشهود بود؛ زيرا طرف عربستانى به تشكيل كميتههايى فراتر از ساختارهاى رسمى موجود (يعنى تشكيل دو كميته؛ يكى كميتۀ علمايى متشكل از روحانيون و روشنفكران و كميتۀ سياسى متشكل از سياستمداران مورد وثوق دو طرف) علاقه نشان داد. اين امر از تمايل عربستان براى ايجاد تغيير در وضعيت موجود بين دو كشور حكايت مىكند. امروز از اين اصل در سياست خاورميانهاى نبايد غفلت كرد كه هر نوع اقبال جدى دولتها به ايران، به معناى توجه به استقلال خواهد بود.
طبيعى است كه بى پاسخ گذاشتن اين تفاهم با عربستان از سوى ايران، ممكن است موجب سوء برداشت طرف عربستانى و از بين رفتن فرصت ايجاد شده براى بهبود و ارتقاى روابط دو كشور و همكارىهاى منطقهاى شود.
در صورت تلطيف فضاى موجود و تقويت نقاط اشتراك و دورى از نقاط افتراق بين دو كشور مىتوان نتايج نزديكى ديدگاههاى دو كشور را به طور ملموس مشاهده نمود. به طور خلاصه، مىتوان به بهرهگيرى مردم دو كشور از نزديكتر شدن روابط ايران و عربستان سعودى، تسهيل شرايط حج، احساس امنيت و آرامش در بين مردم و رهبران كشورهاى منطقه، برقرارى وضعيت با ثبات در خليج فارس و بسيارى از موضوعات ديگر كه مربوط به وحدت اسلامى مىشود، به عنوان نتايج بهبود روابط ايران و عربستان اشاره كرد.
پى نوشتها :
1 - Dilip Hiro,
" Iran Sudi Arabian Embrace: A New Beginning " ? www. yale global.)9 March, 2007(.
2. www. IISS. org
3. www. mfa. gov 3. SA. , Kingdom Foreign Policy, Ministry of Foreign Kingdom of Saudi Arabia.
4.
به عنوان مثال، از ميان متقدمين محمدبن جرير طبرى در تفسير معروف خود (تفسير طبرى) چاپ بيروت، ج، ص و از ميان متأخيرين كسانى چون شيخ شلتوت (شيخ الأزهر) در كتاب «الشريعه و العقيده» ص و نيز دكتر قرضاوى در كتاب «الدين و الحج على المذاهب الأربعه» ص 5.
صف: 4 إِنَّ اللهَ يُحِبُّ الَّذينَ يُقاتِلُونَ فى سَبيلِهِ صَفًّا كَأَنَّهُمْ بُنْيانٌ مَرْصُوص ؛ «خداوند كسانى را دوست مىدارد كه در راه او پيكار مىكنند. گويى بنايى آهنيناند.» روابط ايران و عربستان
در پرتو
اعتماد متقابل
دكتر محمود واعظى