49اين ميزان استقبال و مشخصاً اين امكان و توان براى آقاى هاشمى كه در سخنرانى خود طيف وسيعى از موضوعات منطقهاى و مسائل متنوّع جهان اسلام را، فراتر از موضوع ايران، مورد پوشش قرار دهند، حكايت از آن دارد كه ايشان به عنوان يك عالم روحانى شيعى و به عنوان نمايندهاى از جمهورى اسلامى ايران در كنفرانس مذكور حضور يافتند و توانستند تجربۀ سى سالۀ حكومتدارى دينى و عبرتهاى واقعى ناشى از اين تجربه را كه در همۀ كشورهاى منطقه قابل كاربرد است، به خوبى طرح نمايند. آيتالله هاشمى، جدا از ابعاد ديگر، چكيده و عصاره سه دهه تاريخ سياست خارجى ايران هستند. هيچ يك از ميهمانان در كنفرانس مكه از چنين جايگاهى برخوردار نبود و طبيعى بود كه ايشان از موضعى متمايز و خاص در اين اجلاس حضور داشته باشند.
براين اساس، تأكيد آقاى هاشمى بر ضرورت گفتوگو ميان اديان و مكاتب دينى، درخواستى صرفاً انتزاعى و متكى بر عوالم نظرى و مطالعاتى نبود بلكه مبتنى بر تجربههاى عينى در خصوص حكومتدارى دينى بود؛ يعنى تجربههايى واقعى كه تفاهم دينى را به عنوان يك ضرورت عينى سياسى مطرح مىساختند. بايد دانست كه ديدگاهى كه بر تجربه و واقعيت مبتنى باشد، بيشترين ظرفيتپاسخگويى به مشكلات واقعى امت اسلامى و ارائۀ راه حلهايى واقعى و جدا از خطابهگرىهاى صرف را دارد.
در يك كلام، در سخنان آقاى هاشمى نداى وحدت، ندايى از سوى يك دانشمند دينى با گرايشهايى صرفاً ذهنى نبود، بلكه ندايى از سوى يك دولت و ملت شيعى بود كه بيشترين اشتغالات را با چالشهاى ناشى از ادغام سنت و مدرنيته داشته است و اين نكتهاى بسيار مهم براى همۀ متفكران و دولتهاى اسلامى است. اگر ديده مىشود كه اين سخنرانى طبق گزارشها، با استقبال همۀ گروهها و اشخاص مواجه شد، از واقعگرايانه بودن آن و نه صرفاً از جذابيتهاى نظرى و مفهومى برمىخاست. سياستمداران كار كشته به خوبى مىدانند كه تفاهمات هنگامى به دست مىآيد كه از مسائل واقعى و تجربى سخن به ميان آيد. به گفته يكى از سياستمداران اروپايى، تجربه نشان داده است هنگامى كه مسائل به طور ملموس مطرح شوند، تفاهم نيز حاصل مىشود. در اين كنفرانس قرار بود مسائلى عام و اندكى دور از امور اجرايى مطرح شود؛ مانند راهكارهاى گفتوگو بين اديان و فرهنگها، مفاهيم ارتقاى انسانيت، تحقق امنيت و صلح جهانى، پيشرفت اخلاق در جوامع مختلف، دورى از زشتىها براى تقويت پايدار خانواده و برخورد با معضل اعتياد كه زندگى بشر را به خطر انداختهاست، اما رويكرد جامع آقاى هاشمى رفسنجانى در مراسم افتتاحيه، طراوتى عينى وملموس بهمباحث اين كنفرانس بخشيد.
- تأثير بهبود روابط ايران و عربستان بر احياى حج ابراهيمى
يكى از دلايلى كه سبب اهميت كنفرانس مكه شد، نفس برگزارى كنفرانس در اين سرزمين؛ يعنى در جوار حرمين شريفين ومهبط وحى و سرزمين حج است. از اينگونه كنفرانسها در ديگر كشورهاى مهم اسلامى زياد برگزار مىشود، اما از اهميتى مشابه با اهميت اين كنفرانس برخوردار نمىشوند. بدون ترديد، دولت عربستان به عنوان متولى برگزارى مراسم حج نقش مهمى در چگونگى برگزارى اين مراسم الهى ايفا مىكند.
با توجه به اينكه فلسفۀ تشريع حج از جانب خداوند، صرفاً محدود به حوزههاى فردى و عبادى نيست و تمامى منافع سياسى و اجتماعى و اقتصادى مسلمانان را در برمىگيرد، مراد از امنيت در حج نيز صرفاً به معناى امنيت فردى حجاج نبوده، بلكه معنايى بس فراتر را شامل خواهد شد. اگر خداوند در قرآن، حرم الهى را حرم امن معرفى مىكند، اين بدان معناست كه متوليان حرم بايد شرايطى را فراهم نمايند تا سران طوايف مسلمانان و رهبران جوامع اسلامى با آسودگى خاطر، گرد يكديگر جمع شوند. درجريان اين گردهمايى، اوضاع جهان اسلام مورد بررسى قرار مىگيرد، زائران با وضعيت مناطق مختلف جهان اسلام آشنا مىشوند، راههاى مقابله با دشمنان اسلام به بحث گذاشته مىشود و برقرارى وحدت ميان طوايف و مذاهب مختلف مسلمانان تسهيل مىشود.
اگر چه بسيارى از علما و مفسران مسلمان؛ اعم ازمتقدمين ومتأخرين، به ماهيت فراگير حج و ابعاد گوناگون سياسى و اجتماعى آن در كنار ابعاد فردى و عبادىاش پى برده و بدان اشاراتى داشتهاند، 4 اما كسى كه به اين ابعاد عينيت بخشيده و آن را در صحنۀ عملى حج پياده كرد، حضرت امام1 بود. ايشان در پيامهايى كه هر ساله در موسم حج خطاب به حجاج ايرانى و غير ايرانى صادر مىكردند، آنان را به شناخت تمامى ابعاد حج و عمل بهآنها فرا مىخواندند و از اصطلاح «حج ابراهيمى» براى بيان اين منظور استفاده مىكردند و خصوصاً بر موضوع «برائت از مشركان» در موسم حج تأكيد بسيار داشتند. خوشبختانه اين سنت حسنه امام1 توسط مقام معظم رهبرى استمرار يافته است.
حساسيتهاى حكومت عربستان و به ويژه علماى وهابى آل شيخ (علماى نسل محمدبن عبدالوهاب كه رهبرى مذهبى جامعه وهابى را در اختيار دارند) ، نسبت به ابعاد سياسى و اجتماعى حج و نيز رقابتهاى سياسى حكومت عربستان با ايران در منطقه و جهان اسلام، سبب شده است تا معرفى و تبيين ابعاد حج براى ساير مسلمانان و زائران و به ويژه برگزارى فراگيرتر مراسم برائت با دشوارىهايى مواجه شود. اگر چه بخشى از اين حساسيتهاى مذهبى و رقابتهاى سياسى غير قابل رفع به نظر مىرسد، اما به هر حال آن بخش كه با استدلالات علمى و رايزنىهاى سياسى قابل حل بوده و يا كمرنگتر مىشود، بايد مورد لحاظ قرار گيرد.
اگر كنفرانسى همانند كنفرانس مكه بتواند مقدمهاى براى وصول به چنين اهداف بلند و تحقق چنين «منافع» فراگيرى براى مسلمانان و آغازى براى گفتوگوهاى علمى ميان انديشمندان مسلمان و رهبران مذهبى جوامع مختلف اسلامى باشد، مايۀبسى اميدوارى خواهد بود. صد البته لازمۀ تحقق چنين هدفى استمرار چنين همايشهايى است.
4
- هماهنگى ايران و عربستان و گامى به سوى وحدت اسلامى