94قطع نظر از آزار و اذيت، چه رابطه‌اى ميان رضاى خدا و ريختن خون يك حيوان است؟ مگر خداوند - العياذ بالله - خون‌خوار است و از اينكه ببيند خون حيوانى ريخته مى‌شود مسرور و خوشحال مى‌شود؟ ! بعلاوه، چنانكه گفتيم، ظلم و آزار و تعذيب است و مبعّد است.
ايراد ديگر به قربانى اين است كه يادگار توحّش است. در قديم، در اديان وثنى و بت‌پرستى، مذبح‌هايى بوده است و مردم براى رضاى بت‌ها قربانى مى كردند و خيال مى‌كردند آن بت‌ها از آن گوشت‌ها استفاده مى‌كنند و ظاهراً گوشت‌هاى آن حيوانات را نمى‌خوردند و لااقل خون آنها را كه براى خودشان خوراكى بوده به سر و صورت بت‌ها مى ماليده‌اند.
امّا جواب: راجع به اين قسمت كه چه فايده‌اى بر ريختن خون مترتّب مى‌شود، اين در صورتى صحيح است كه هدف از قربانى و كفّارات ( كه اختصاصاً در باب حج، همه از نوع گوسفند يا شتر كشتن است الاّ نادراً) فقط ريختن خون باشد. دليلى ندارد كه صِرف ريختن خون مقرِّب باشد؛ زيرا عملى مقرِّب است كه رضاى خدا در آن باشد؛ و رضاى خدا در اين است كه انسان به كمال فردى و اجتماعى خود برسد. صِرف ريختن خون نه به كمال فردى انسان كمك مى‌كند و نه به كمال اجتماعى او. ولى اگر هدف اصلى طعام و انفاق باشد، همان طورى كه در ساير كفّارات هست (و البته اطعام و انفاقى است دسته جمعى و به صورت خاص؛ يعنى به صورت اطعام گوشت و اينكه هر انسانى يك حيوانى را بكشد و مصداق وَ اَطْعِمُوا البائِسَ الْفَقيرَ واقع شود) آن ايراد وارد نيست. و البته اين نكته هست و آن اينكه منافات ندارد كه ضمناً اين عمل دسته جمعى، احيا و زنده كردن خاطره‌اى از قهرمان توحيد، حضرت ابراهيم باشد - به او امر شد، عزيز و نور چشم خود را در راه خدا قربانى كند و فدا نمايد؛ و او حاضر شد. بعد به او گفته شد: مقصود فقط تسليم بود. گوسفندى به جاى فرزند قربانى كن. اين گوسفند فدا كردن تجديد آن خاطره است و تعظيم آن قهرمان است.
ولى همان طورى كه در حديث نبوى فرمود: «
إِنَّمَا جُعِلَ الأَضْحَى لِيُشْبَعَ مَسَاكِينُكُمْ مِنَ اللَّحْمِ فَأَطْعِمُوهُمْ » ؛ 62 «همانا خداوند، قربانى را براى سير شدن مستمندانتان از گوشت قرار داده است؛ پس آنها را اطعام كنيد!»63
شهيد مطهرى، بدين‌گونه كسانى را كه باور دارند: « اصل، كشتن قربانى است» مورد تخطئه قرار داده و موضوع را تبيين كرده و پاسخ مى‌گويد. بنا به ديدگاه ايشان، در قربانى، اصل بر اطعام و احسان است؛ هرچند كه يادآور خاطرۀ فداكارى ابراهيمى نيز مى‌باشد.
آرى! حضرت امام محمّد باقر (ع) و حضرت امام جعفر صادق (ع) هم در فرمايش خود، تناسبى در ميان خون ريزى و اطعام قائل شده‌اند؛ زيرا مى‌فرمايند:
«إِنَّ اللهَ عَزَّ وَ جَلَّ يُحِبُّ إِطْعَامَ الطَّعَامِ وَ إِرَاقَةَ الدِّمَاءِ» . 64
«خداوند متعال، غذا دادن به همنوعان و خون ريختن (قربانى كردن براى خوراندن به نيازمندان) را دوست مى‌دارد.»
شهيد بهشتى هم در اين زمينه، ديدگاهى همسان با ديدگاه شهيد مطهّرى دارد. ايشان در كتاب «حجّ در قرآن» اينگونه مى نگارد:
«يكى از عواملى كه در اين سال‌ها در حج بگو مگو ايجاد كرده و به آبرومندى و درخشندگى حج لطمه زده، مسألۀ قربانى است.
اصل مسألۀ قربانى و تشريع قربانى، بسيار جالب است؛ [امّا] الآن منظرۀ قربانگاه و كارى كه آنجا انجام مى‌گيرد، نه تنها اين آبرو و اين خصلت عالى و برجسته را به ما نمى‌دهد، بلكه نوعى تبذير و دور ريختن مال به صورتى بيجاست؛ و منعكس كنندۀ چنين حالتى است.65
. . . چطور انسان مى‌تواند با اين عمل تقرّب الى الله كند؟ قربانى يعنى انسان با اين كار تقرّب الى الله شود. مى‌خواهد به خدا نزديك بشود. مگر خدا دستور تبذير به ما مى‌دهد؟ مگر ما با گناه مى‌توانيم به خدا نزديك بشويم؟ گفتند: اين گناه نيست؛ براى اينكه اين را در راه خدا مى‌كشد. گفتم: اين چه در راه خدا كشتنى است؟ به طور كلى در آن موقع نظر من اين بود و همچنين تا به حال با مطالعات بعدى هم، نظر من اين است كه: اگر يك حاجى، گوسفندى را مى‌كشد كه زير خاك مى‌رود، اصلاً قربانى حساب نكند؛ و قربانى‌اش را انجام نداده است.
. . . به هر حال، شايد با تحقيق بيشتر به اين نتيجه رسيد كه در اين شرائط شايد بشود گوسفندى به نيابت، در خارج از منا هم ذبح گردد.66
البته برحجاج مكه و حرم اصلاً قربانى واجب نيست. . . حجّاجى كه از بيرون مواقيت حرم مى‌آيند قربانى مى‌كنند. تازه اگر كسى (توان مالى) نداشته باشد، به جاى قربانى، ده روز، روزه مى‌گيرد.67. . . بنا بر اين، قربانى عملاً بر همه واجب نيست و همه قربانى نمى‌كنند.68
. . . اين در روايات ما هست، تا كسانى كه (امكانات) دارند و قربانى مى‌كنند، از همان گوشت بخورند و (همين طور) ، آن‌هايى هم كه ندارند. همۀ برادران و خواهران مسلمان بر سر يك سفره بنشينند و عملاً از يك غذا برخوردار شوند. اين اساس قربانى است.»69
كسانى كه غير از اين مى‌انديشند و در اجماع با فقيهان ديرينى كه وضعيت امروزين منا براى آنان محسوس نبوده است، متوقّف مى‌مانند؛ جاى بسى درنگ و تأمّل دارد! زيرا به قول شهيد بهشتى: «فقه بايد فقهى متحرّك باشد؛ نه فقهى جامد. بايد فقهى باشد كه بتواند بر