59دلجويى آنها، وعده فرمود كه به زودى شما را از فضل خويش بىنياز مىسازم.
همچنان كه تاريخ گواهى مىدهد، بزرگترين بازار، از جمله بازار معروف عكاظ، در موسم حج بر پا مىگرديد و احتمالاً سوره قريش 1را بتوان مؤيد ديگر قرآنى بر اينگونه بازار دانست.
- آيات مربوط به قربانى نيز دليل قطعى ديگر بر بُعد اقتصادى حج است; زيرا يكى از اسرار قربانى، سير كردن گرسنگان مىباشد:
. . . فَكُلُوا مِنْهَا وَأَطْعِمُوا الْقَانِعَ وَالْمُعْتَرَّ. . . 2
فَكُلُوا مِنْهَا وَأَطْعِمُوا الْبَائِسَ الْفَقِيرَ. 3
همچنان كه پيامبر گرامى اسلام فرمود: «خداوند اين قربانىها را براى سير كردن مساكين قرار داده است.» 4علاوه بر آيات، روايات، زيادى هم دلالت بر بُعد اقتصادى حج دارد; بهطورى كه در بعضى از احاديث معصومين (عليهم السلام) ، يكى از علل و اسرار حج، بُعد اقتصادى آن بيان شده است.
امام صادق (ع) يكى از آثار حج را منافع اقتصادى شمرده است. 5امير مؤمنان (ع) در نهج البلاغه مىفرمايد: «
وَ فَرَضَ عَلَيْكُمْ حَجَّ بَيْتِهِ الْحَرَامِ. . . يُحْرِزُونَ اْلاَرْبَاحَ فِي مَتْجَرِ عِبَادَتِهِ» . 6
حضرت رسول نيز حج را عاملى براى ريشه كردن فقر در جوامع اسلامى خوانده، مىفرمايد:
«الْحَجُّ يَنْفِي الْفَقْرَ. . .» . 7
با توجه به مطالبى كه گفته شد، اقتصاددانان كشورهاى اسلامى مىتوانند از زمينه و فرصت حج استفاده نموده، با همفكرى و همگامى، پايه محكمى را براى اقتصاد سالم اسلامى پىريزى نمايند و با ارائه مظاهر رشد اقتصادى و نمونههاى توليدى در ايام حج، سبب رشد سطح توليد از نظر كمّى و كيفى و در نتيجه زمينه مشاركتهاى اقتصادى را ايجاد و شاهد شكوفايى آن در جوامع اسلامى باشند.