45و در دنبال روايت، به نكته ديگر اشاره كرد كه همان پيامرسانى باشد و فرمود:
«گفتارم را بشنويد و به خاطر بسپاريد و وقتى كه به محل سكونت خود برگشتيد، پيام مرا به افرادى كه مورد اطمينان شما هستند، ابلاغ نماييد. . . من ترس آن را دارم كه با اين وضع، حق فرسوده گردد. . .»
ديگر ائمه (عليهم السلام) نيز با حضور خود در ايام حج و تشكيل جلسات و ذكر احاديث، استفاده سياسى مىكردند; از جمله جريان امام سجاد (ع) ، هشام بن عبد الملك و شعر فرزدق در مدح امام سجاد (ع) و. . . مىباشد.
شايد رواياتى كه نقل شد كه «حج نوعى جهاد است» ، بيانگر بُعد سياسى قضيه باشد; چنانكه امام صادق (ع) در اين باره فرمود:
«هُوَ أَحَدُ الْجِهَادَيْنِ هُوَ جِهَادُ الضُّعَفَاءِ وَ نَحْنُ الضُّعَفَاء» ; 1«حج، يكى از دو جهاد است و آن جهاد افراد ضعيف است و آن ضعفا ما هستيم.»
يعنى ما از ضعيفان هستيم و حكومت در دست ما نيست و نمىتوانيم با كفر، مبارزه عملى نماييم. پس لا اقل به حج برويم و از آن موقعيت بهره بردارى سياسى و فرهنگى نماييم.
اطلاق جهاد بر حج نوعى وجه اشتراك ميان آن دو را مىطلبد تا نام «جهاد» بر «حج» اطلاق كرد; چنانكه همراه ساختن آيات حج و جهاد 2در سوره مباركه حج، به ما مىفهماند كه ميان حج و جهاد، رابطهاى خاص وجود دارد و آن اينكه سرزمين حج بهترين مكان براى تجمّع متفكّران اسلامى است كه موقف سياسى و دفاعى خود را به بحث بگذارند و از نيروهاى پراكنده، صف واحدى تشكيل دهند و از طريق انجام صحيح حج، آمادگىهاى لازم را كسب كنند و مانند سربازى كه در ميدان آموزش، تعليم ديده، خود را در مقابله با دشمنان اسلام آماده سازند; از اين رو، پيامبر گرامى اسلام در روايات متعدّد مجاهد و حاج را كنار هم قرار داده و براى آن دو، يك حكم نموده است; «مجاهد در راه خدا و حاجى و معتمر، ميهمانان خدايند كه اگر دعا كنند، دعايشان به اجابت مىرسد.» 3و در روايات ديگر، نفقهاى