144دارد، كه آن، مهارت و توانمندى است. بنابراين مى‌توان گفت ذوق فردى نقش چندانى در خلق اين آثار هنرى ندارد.
در واقع بايد گفت ما نمى‌توانيم بر گذشتِ زمان غلبه كنيم و حتى نمى‌توانيم وضعيتى كه منجر به اين تغييرات اسف‌انگيز شده است را برگردانيم، تنها مى‌توانيم سعى كنيم آنچه را باقى مانده است حفظ كنيم؛ چيزهايى مانند شهرهاى چادرى، كه هيچ مانندى ندارند و يا پياده‌روى حجاج همانند سابق، البته تنها به صورت جزئى.
اين نوشتار بدان اميد به نگارش در آمد كه شايد امكانات حفاظت از آداب و رسوم سنتى، كه حج بدان شناخته مى‌شود به نحوى بهتر از گذشته اعاده گردد (براى مثال، رهايى از حركت ماشين‌ها در شهرهاى چادرى و در مسير حركت پياده‌ها) و اين صورت متكاملى كه در حج وجود دارد، چيزى نيست كه هنرمندان غربى بتوانند به آن برسند و يا در مسير اعادۀ آن تلاش كنند؛ چرا كه اين مطلب چيزى است فراتر از افق فكرىِ آنان.
به هر حال جنگ‌هاى صليبى، از زمان‌هاى دور تأثير خود را گذاشته است و ملاحظه مى‌كنيم كه مهد تمدن‌هاى اروپايي در سرزمين‌هاى جزيرة العرب رشد كرده‌اند و اگر دانشمندان عرب نبودند، چه كسى اسم ارسطو، افلاطون و فيثاغورث را مى‌شنيد يا آنها را مى‌شناخت؟ ما علوم جبر، شيمى و ديگر علوم را تنها از طريق اسلام است كه مى‌شناسيم. در عصرى كه اروپا (قرون وسطى) درگير جنگ و اختلاف بود، تمدن عظيم اسلامى تحت حكومت هارون الرشيد در اوج شكوفايى خود بود.
على‌رغم اين حقيقت، غربى‌ها هر آنچه را كه مظاهر تمدن غرب و فناورى‌هاى آن، به آن نرسيده و از تمدن موتوريزه شده برخوردار نباشند، ابتدايى و ارتجاعى مى‌خوانند و استدلال آنها اين است كه مشترى، طالب اين مظاهر تمدّنى جديد است. اگرچه او در واقع حق انتخاب همان چيزى را دارد كه به وى عرضه مى‌شود و در اين ميان به آثار سوء جانبى آن، توجه نمى‌شود. امروزه ديگر جهان سوم يا جهان قديم و جديد وجود ندارد و اين فناورى جديد است كه ما را مجبور مى‌كند تا كلّ جهان را به منزلۀ پيكر واحدى در نظر بگيريم كه در آن هركس در حد امكانات خود بايد مسؤوليت‌هاى محوّله را انجام دهد و به مواردى كه در راستاى حفظ اين آثار بيان شد پايدار باشد.
لازم به يادآورى است همانگونه كه در ابتداى متن گذشت، اين كتاب، رسالۀ دكترى