143در طى قرون مختلف، تغيير چندانى نداشته و همانند ديگر حلقه‌هاى ناگسستنى تعاليم الهى متصل به وحى، داراى شكوهى عظيم مى‌باشد؛ از مصاديق اين شكوه و عظمت كه انسان را به تفكر وا مى‌دارد، قافله‌هاى بزرگى با 250 هزار شتر است كه براى رسيدن به مكه، صحراها را در مى‌نوردند و يا پوشش حريرى منقّش به آيات قرآنى كعبه، با زيباترين خط عربى كه همه ساله اين خانه را دربر مى‌گيرد.
تمام اين‌ها جزئى از اجزاى جدايى ناپذير دين بوده است و هر كدام براى خود نظم و ترتيب روشن خود را داشته‌اند و هيچ تفكيكى ميان خودِ حج و اين نظام‌ها كه در شهرهاى چادرى، همراه آن بود وجود نداشت اما به تدريج عوامل بيگانۀ غربى در اين اسلوب‌هاى تقليدى دست بردند؛ به عنوان مثال، حاجى خود را در مراسم با شكوه راهپيمايى، كه بخش مهمى از حج به شمار مى‌رود، به حركت با ماشين سپرده است و حركت ماشين‌ها و احداث هتل‌ها در منا، بر چادرهايى كه پيشتر در آن برپا مى‌شد، غلبه يافته است و پيرامون بخش مركزى مكۀ مكرمه را هتل‌هاى با شكوه احاطه كرده است و اگر اين روند ادامه يابد، ديگر اثرى از آداب سنتى حج باقى نمى‌ماند و حتى اروپايى‌ها كه شاهد افول تمدن‌هاى سنتى خود بوده‌اند، حفاظت از چنين گنج‌هاى گران‌بهايى را يك ضرورت روشن مى‌دانند و لذا مشاهدۀ وضعيت كنونى شهرهاى مقدس اسلامى، باعث تأسف آنان مى‌گردد.
چرا اجازه داده مى‌شود كه مظاهر صنعتىِ جديد، به اين شكل فضاحت‌بار مظهر آن خانه‌هاى زيبا و مناظر با شكوه سنتى و شهرهاى چادرى منحصر به فرد را از ميان ببرد.
از زمانى كه غرب در تمدن‌هاى قديمى دست برد، انسان از مشاهدۀ بديع‌ترين جلوه‌هاى هنرى، در كنار زشت‌ترين محصولات صنعتى در شگفت مى‌ماند و تنها در عرصۀ هنر نيست كه شاهد چنين تناقضى هستيم، بلكه اين امر را تقريباً در هر جايى مى‌توان يافت؛ در تمدن‌هاى مصون از دستبرد، تمامى آنچه كه انسان با دست خود ساخته، از هنر سرچشمه مى‌گيرد. فاصلۀ روشنى است ميان مظاهر هنرى و صنعتى، اما تفسير اين تناقض بسيار آسان است. اين اشكال حتى كم‌اهميت‌ترين آن‌ها، به‌طورى كه عَرضى به انسان نسبت داده مى‌شود و از لحاظ جوهرى به جايى، مافوق بشر، كه همۀ تمدن‌هاى حقيقى از آن نشأت گرفته است و اين به معناى آن است كه حتى آنچه كه يك هنرمند انجام مى‌دهد، در چارچوب يك قانون خاص و يا ناشى از نبوغ وى نيست و او تنها ابزارى براى تمام آن چيزى است كه بدان نياز